Viết bài: Eric, Foresight News
Mỗi chu kỳ thị trường bò kết thúc đều có những dấu hiệu báo trước. Nhìn lại, trong số những dấu hiệu đó, sự bùng nổ đột ngột của các token riêng tư chưa bao giờ vắng mặt.
Đằng sau chương trình này đều có cùng một nguyên nhân: đầu cơ vô nghĩa. Khi tất cả các khái niệm, câu chuyện đều không còn chỗ để thổi phồng, vòng cuối cùng của dòng vốn thường sẽ chọn “riêng tư” - chủ đề đã tồn tại từ năm 2014 đến nay.
Việc đầu cơ vào các token riêng tư vào thời điểm cuối của thị trường bò là có lý hợp lý về mặt logic. Trải qua sự ồn ào, nhiều người thường đột nhiên nhận ra mục đích ban đầu của Web3 trong khoảng trống giữa thị trường bò và gấu, rồi hét lên rằng muốn làm cho riêng tư và phi tập trung trở lại vĩ đại, nhưng kết quả cũng chỉ là một vòng thổi phồng nữa.
Dù đều theo cùng một quy trình, nhưng điều kiện kích hoạt của mỗi vòng lại không hoàn toàn giống nhau.
Năm 2017 được xem là thời kỳ hoàng kim của các token riêng tư, vì không có nhiều DApp nổi bật, ngành vẫn đang trong giai đoạn tìm hướng đi. Thời đó, ZEC, XMR và DASH là những “gà chiến” nổi bật, thậm chí còn được thảo luận nhiều hơn Bitcoin. ZEC và XMR lần lượt ra đời với “cải tiến công nghệ” như chứng minh bằng bằng chứng không kiến thức và chữ ký vòng, còn DASH là sự kết hợp giữa PoW và PoS.
Những độc giả chưa từng trải qua thời kỳ đó có thể không hiểu được mức độ săn đón của thị trường đối với các token này. Thời đó, Bitcoin còn gây tranh cãi về việc có phải là trung tâm của tiền mã hóa hay không, nhiều token khác cũng mang danh “Bitcoin tốt hơn” để xông xáo. Giá của ZEC đã từng tăng lên 30.000 USD vào đầu năm 2018, trong khi giá cao nhất của Bitcoin trong chu kỳ đó chưa đến 20.000 USD.
Vào cuối năm 2021 và đầu năm 2022, hoàn toàn là sự thổi phồng concept riêng tư, sau DeFi, NFT, Metaverse, các dự án như Aleo đã huy động hàng trăm triệu USD, SoftBank, a16z, Tiger Global đều là nhà đầu tư. Thời đó, thị trường thực sự từng tin rằng sau bùng nổ ứng dụng, riêng tư cuối cùng có thể chuyển từ khái niệm thành thực tế.
Có thể vì mọi người đều kiếm được tiền, đều bị cuốn theo, không ai thực sự quan tâm đến việc riêng tư có phải là nhu cầu thiết yếu của đại chúng hay không, cũng không ai quan tâm rằng dù có nhu cầu, phía cầu có sẵn sàng bỏ ra chi phí tương đương để đảm bảo tính riêng tư hay không. Kết quả là, dự án vẫn ra đời, nhưng mặt trước của nó là “mặt đất”.
Trong chu kỳ này, đà tăng của các token riêng tư như ZEC bắt đầu từ tháng 9 năm 2025. Nhìn lại, rất khó để tìm ra lý do cụ thể nào giải thích tại sao trong 3 tháng lại tăng gấp 20 lần. Nếu bắt buộc phải tìm lý do, có thể là vì nó “không quá hợp pháp”.
Năm 2025 có thể nói là năm tiền mã hóa bị toàn diện kiểm duyệt, nhiều quốc gia châu Âu và Mỹ lần lượt ban hành các luật quản lý, ngay cả những nơi ủng hộ phát triển tiền mã hóa cũng không thoát khỏi các quy định về nhận dạng, chống rửa tiền, v.v. DeFi cũng không ngoại lệ. Như vậy, dù tiền mã hóa không còn bị coi là chứng khoán, nhưng về bản chất vẫn không khác gì giao dịch chứng khoán. Việc kiểm duyệt cá nhân của chính phủ không hề giảm bớt, chỉ tạm thời nới lỏng để không cản trở đổi mới sáng tạo.
Thêm vào đó, vụ bắt giữ lừa đảo tiền của phạm nhân Quản Chí Mẫn tại Anh, cùng với việc Bitcoin bị tịch thu sau đó của Trần Chí đều hé lộ một sự thật rõ ràng: dù chỉ bạn giữ chìa khóa riêng, nhưng buộc bạn giao chìa khóa đó cho cơ quan pháp luật không phải là điều khó khăn. Khi sự thật này lại một lần nữa phơi bày, có thể sẽ gây ra tâm lý chuyển đổi danh mục của các nhà đầu tư sang các token riêng tư.
Tuy nhiên, bao gồm cả lời kêu gọi của đồng sáng lập BitMEX Arthur Hayes và các đề cập về “dịch vụ riêng tư” của a16z, tất cả đều xảy ra sau tháng 11. Nhìn vào xu hướng thị trường, điều này có vẻ như là một lớp che chắn cho việc bán hàng chứ không phải là động lực tăng giá. XMR có thể đã duy trì trong hai tháng do dòng tiền cao cấp của Iran chạy trốn và hacker trộm hàng trăm triệu USD Bitcoin đổi lấy XMR, nhưng cũng đều nhanh chóng giảm sau khi tăng cao.
Dù hiện tại chưa thể kết luận chắc chắn rằng thị trường bò đã kết thúc, nhưng ít nhất vào cuối chu kỳ trước, không ít người nổi tiếng và tổ chức đã kêu gọi đầu cơ vào riêng tư, và câu chuyện này ít nhất cũng nên khiến chúng ta cảnh giác hơn.
Khái niệm riêng tư kéo dài từ năm 2014 đến nay vẫn chưa chết, vì nó tồn tại để đáp ứng một số nhu cầu mờ ám thực tế, nhưng lại mâu thuẫn với nhu cầu “riêng tư” thực sự. Trong thực tế, phần lớn mọi người không mong muốn dữ liệu hoàn toàn không thể truy cập, mà chỉ mong không bị lộ ra dễ dàng. Trong giao dịch tài chính cũng tồn tại khái niệm dark pool, mục đích là để các hoạt động của các khoản lớn không ảnh hưởng đến thị trường hoặc bị các khoản khác săn đuổi, nhưng điều này không có nghĩa là thông tin giao dịch không thể kiểm chứng.
Khái niệm riêng tư trong Web3 đôi khi quá cực đoan. Giao dịch riêng tư của Zcash là tùy chọn, còn XMR là mặc định riêng tư, người gửi, người nhận và số tiền đều không thể truy vết từ chuỗi, đó cũng là lý do chính khiến hơn 70 sàn giao dịch tiền mã hóa toàn cầu đã loại bỏ XMR vào năm 2025. Đối với đa số người, dường như không có đủ lý do để nhất định phải dùng XMR để che giấu dấu vết, hơn nữa, quá trình mua XMR bản thân đã có thể kiểm chứng, khi bạn có hành vi mua XMR, rất có thể bị xem là đang thực hiện các hành vi bất hợp pháp.
Nói đơn giản, đa số người chỉ mong muốn hành vi của mình được bảo vệ và tôn trọng, chứ không hoàn toàn bị che giấu; các cơ quan quản lý còn không thể chấp nhận kênh gần như dành riêng cho rửa tiền này. Với công nghệ hiện tại, việc chuyển đổi USDT ẩn danh trên chuỗi cũng hoàn toàn khả thi, thực sự không có lý do gì để chỉ sử dụng một loại tài sản bị theo dõi chỉ để đảm bảo quyền riêng tư.
Web3 đã bàn luận về khái niệm riêng tư hơn 10 năm, dường như luôn tránh né câu hỏi “chúng ta cần mức độ riêng tư nào”, không tìm ra được các kịch bản thực sự phù hợp, token riêng tư có thể mãi mãi là người gánh cuối cùng của các vòng xoay ngành.
