Taste：Cùng một điểm nghẽn trong giới học thuật và giới khởi nghiệp

Viết bài: Yajin

Gần đây gặp một vài chuyện khiến tôi có chút trải nghiệm về từ “taste” đang rất hot trong thời gian này, ghi lại để mọi người cùng trao đổi.

Một, CV đầy ắp, hiểu biết nông cạn

Tuần này phỏng vấn một sinh viên đại học xin vào nhóm của chúng tôi.

CV của cậu ấy trông rất ấn tượng. Tham gia 3 dự án nghiên cứu, còn có một bài báo. Đối với sinh viên đại học, thành quả này đã vượt xa nhiều thạc sĩ rồi.

Buổi phỏng vấn bắt đầu, tôi hỏi động lực của dự án đầu tiên là gì. Cậu ấy trả lời khá chung chung. Tôi hỏi sâu hơn về chi tiết kỹ thuật, cậu ấy có thể nói đã làm gì, nhưng không rõ vì sao phải làm như vậy. Công việc này giải quyết vấn đề gì? So với phương pháp trước đó, có điểm gì khác biệt cốt lõi? Cậu ấy đều không trả lời được.

Dự án thứ hai, tình hình tương tự.

Đến dự án thứ ba, tôi đã phần nào hiểu rõ. Cậu ấy làm nhiều việc, nhưng chưa thực sự hiểu rõ bất kỳ việc nào. Kinh nghiệm nghiên cứu của cậu ấy không phải “tôi thích một vấn đề, nghiên cứu sâu”, mà giống như kiểu “tăng trải nghiệm nghiên cứu”, có cơ hội tham gia, làm xong rồi chuyển sang cái khác, trong CV chỉ cần thêm một dòng là đủ, biến nghiên cứu thành một trò chơi điểm số.

Hai, một dạng “người rải” khác

Gần như cùng thời điểm, bạn tôi kể về một hiện tượng trong cộng đồng hackathon.

Có một loại người, đi thi hackathon khắp nơi. Cuối tuần này thi ở đây, cuối tuần khác thi ở kia. Trong CV ghi rõ “Giải thưởng hackathon XX”, nhưng xem kỹ, mỗi lần làm đều gần như giống nhau: dùng một API AI, thêm một giao diện UI, tạo demo. Sau cuộc thi, dự án đó chết luôn.

Bạn tôi gọi loại người này là “người rải hackathon”.

Nghe vậy, tôi chợt nhận ra, điều này giống hệt vấn đề của sinh viên phỏng vấn kia.

Bề ngoài thì một là trong giới học thuật, một là trong giới khởi nghiệp, hoàn cảnh khác nhau hoàn toàn, nhưng bản chất là giống nhau: dùng số lượng để thay thế chiều sâu, dùng trải nghiệm để thay thế hiểu biết, dùng các con số trên CV để thay thế khả năng đánh giá thực sự.

Mô hình hành vi này có tên chính xác hơn: rải trải nghiệm.

Ba, giới hạn của việc rải trải nghiệm

Đừng hiểu lầm, tôi không nói rải trải nghiệm hoàn toàn vô dụng. Đối với người mới vào nghề, thử nhiều thứ giúp bạn hiểu toàn cảnh một lĩnh vực, tìm ra sở thích của mình.

Nhưng rải trải nghiệm có một giới hạn cứng: nó giúp bạn “biết có gì”, nhưng không giúp bạn đánh giá “điều gì đáng làm”.

Giới hạn này có thể thấy rõ ở nhiều nơi.

Trên App Store có hơn 2 triệu ứng dụng. Theo dữ liệu của Business of Apps, gần 1/4 số đó dưới 100 lượt tải. Các nhà phát triển [1] đều rất cố gắng, nhưng phần lớn chỉ làm ra một thứ “có thể dùng được”, còn không ai cần.

Trong lĩnh vực công cụ AI còn rõ rệt hơn. Trong hai năm qua, hàng loạt wrapper AI tràn vào thị trường, làm những việc tương tự nhau: bọc một API ChatGPT, thêm một giao diện, làm một “trợ lý viết AI” hoặc “tổng hợp cuộc họp AI”. Phần lớn không ai quan tâm, nhưng một số ít sản phẩm sống sót và phát triển tốt. Sự khác biệt giữa chúng và những wrapper chết là gì? Không phải kỹ năng, không phải vốn đầu tư, mà là taste.

Bốn, Taste là gì

Từ “Taste” khó dịch chính xác. Phẩm vị, thẩm mỹ, khả năng đánh giá, mỗi cách dịch chỉ nắm bắt một phần.

Theo tôi, taste là: khi trước mặt bạn có 100 việc có thể làm, khả năng chọn ra 1 việc thực sự đáng làm.

Steve Jobs trong cuộc phỏng vấn nổi tiếng năm 1995 từng nói: “The only problem with Microsoft is they just have no taste. They have absolutely no taste. And I don’t mean that in a small way. I mean that in a big way, in the sense that they don’t think of original ideas and they don’t bring much culture into their product.” [2]

Điều Jobs nhấn mạnh không phải là giao diện đẹp hay xấu. Ông nói về việc Microsoft không nghĩ gì là sản phẩm thật sự sáng tạo, có chiều sâu văn hóa. Microsoft làm được nhiều thứ, nhưng không biết đâu là điều đáng làm nhất.

Tất nhiên, nói Microsoft không thành công cũng không đúng. Microsoft rất thành công về mặt thương mại, chỉ là dòng sản phẩm của họ cảm giác khá rời rạc. Tôi làm việc tại CUHK, trường dùng giải pháp doanh nghiệp của Microsoft, kể cả Microsoft 365 mà công ty tôi cũng từng dùng. Thật lòng, rất khó dùng, khó nói hết. Bán hàng B2B liên quan đến nhiều yếu tố ngoài sản phẩm, taste trong trường hợp này không phải là biến số duy nhất.

Richard Hamming trong bài phát biểu kinh điển “You and Your Research” năm 1986 kể câu chuyện: khi còn làm tại Bell Labs, ông thường hỏi đồng nghiệp ba câu hỏi trong bữa trưa: Vấn đề quan trọng nhất trong lĩnh vực này là gì? Bạn đang làm những vấn đề quan trọng nào? Nếu việc bạn làm không quan trọng, tại sao vẫn làm? [3]

Phần lớn người nghe câu hỏi thứ ba sẽ không còn muốn ăn cùng ông nữa.

Nhưng Hamming rõ ràng: làm đúng vấn đề còn quan trọng hơn làm đúng cách vấn đề đó. “If you do not work on an important problem, it’s unlikely you’ll do important work.”

Có thể có bạn nghĩ, tôi không định trở thành nhà khoa học như Hamming, chuyện đó không liên quan gì đến tôi. Thực ra, nguyên lý Hamming nói không chỉ dành cho các nhà khoa học hàng đầu. Dù là nghiên cứu hay sản phẩm, thậm chí chọn công việc, vấn đề cốt lõi đều là: bạn dành thời gian vào việc gì.

Đó chính là taste. Trong học thuật, taste là khả năng chọn đúng vấn đề nghiên cứu. Trong công nghiệp, taste là khả năng chọn đúng hướng sản phẩm.

Năm, Taste trong giới học thuật: một trải nghiệm cá nhân

Năm 2012, chúng tôi công bố một bài báo về an ninh Android tại IEEE S&P ( hội nghị hàng đầu về an toàn).

Nhìn lại, an ninh Android đã là lĩnh vực nghiên cứu đã hơn chục năm, nhưng năm 2012 hoàn toàn khác. Lúc đó, hệ điều hành Android mới ra đời vài năm, cộng đồng học thuật ít quan tâm đến an toàn di động, phần lớn nhà nghiên cứu vẫn tập trung vào PC truyền thống.

Tôi khi đó là sinh viên tiến sĩ, chưa có khả năng đánh giá rõ ràng. Việc chọn làm an ninh Android là taste của thầy tôi. Thầy nhận thấy điện thoại thông minh đang trở thành nền tảng chính, các vấn đề an toàn sẽ bùng nổ. Phán đoán này không rõ ràng lúc đó, nhiều người nghĩ điện thoại có gì hay để nghiên cứu về an toàn.

Kết quả chứng minh hướng đi đó đúng. Bài báo của chúng tôi sau này được trích dẫn rất nhiều, quan trọng hơn, nó giúp chúng tôi đứng vững trong lĩnh vực an ninh Android. Các công trình sau dựa trên nền tảng này.

Nghĩ lại, nếu thầy tôi không có taste đó, có thể chúng tôi đã chạy theo xu hướng, làm những hướng mọi người đều làm. Có thể cũng có bài báo, nhưng khả năng ảnh hưởng sẽ thấp hơn nhiều.

Đây chính là giá trị của taste trong học thuật. Chọn đúng vấn đề, những năm sau đó sẽ có hướng đi rõ ràng. Chọn sai, dù cố gắng thế nào cũng chỉ là tích số.

Sáu, Taste trong công nghiệp: rõ ràng hơn trong thời đại AI

Taste trong công nghiệp thể hiện ở chỗ: chọn sản phẩm. Làm ra thứ “có thể dùng được” dễ, còn làm ra thứ người dùng “không thể thiếu” mới khó.

Thời đại AI đã làm vấn đề này rõ ràng hơn.

Vì AI giảm thiểu đáng kể chi phí thực thi. Trước đây, làm một sản phẩm cần cả đội nhóm vài tháng, giờ một người dùng AI có thể làm prototype trong vài ngày. Thực thi không còn là rào cản, mà là đánh giá.

Điều này giống như tình hình App Store. Khả năng lập trình không còn là rào cản, phần lớn người chỉ thiếu hướng đi đúng. Khi ai cũng có thể làm app, làm app không còn là lợi thế cạnh tranh. Biết làm gì mới là.

Ví dụ rõ nhất là các công cụ AI. Trong năm 2024-2025, hàng trăm, hàng nghìn công cụ năng suất AI ra đời. Phần lớn làm những việc tương tự: gọi API mô hình lớn, thêm giao diện, giải quyết nhu cầu “tăng hiệu quả” mơ hồ.

Một số ít sản phẩm ít nhất đã chọn đúng hướng từ đầu. Ví dụ, có nhóm chọn xem lại “làm thế nào để lập trình dưới sự hỗ trợ của AI”, có nhóm định nghĩa lại “tìm kiếm trong thời đại AI nên là trải nghiệm gì”. Chúng có thể thành công hay không còn chưa rõ, nhưng điểm xuất phát của chúng chính là taste: chọn vấn đề cần giải quyết, dành cho ai.

Bảy, Taste đến từ đâu

Nói đến đây, một câu hỏi tự nhiên là: taste có thể rèn luyện không? Hay sinh ra đã có?

Paul Graham trong bài viết “Taste for Makers” đã trả lời rất hay: taste không phải sở thích chủ quan, mà là khả năng đánh giá có thể phát triển. [4]

Ông nói, thiết kế tốt có đặc điểm chung: đơn giản, giải quyết đúng vấn đề, trông có vẻ dễ dàng nhưng đằng sau là công sức lớn. Và chìa khóa để rèn luyện taste là “không chịu đựng được sự xấu” (tolerance for ugliness).

Có vẻ mâu thuẫn, nhiều người làm sản phẩm nói “đừng theo đuổi hoàn hảo, ra sản phẩm rồi chỉnh sửa dần”, vậy mà “không chịu đựng được sự xấu” có mâu thuẫn không? Tôi nghĩ không. Taste là không chấp nhận sai hướng, chọn sai vấn đề, làm hoàn hảo cũng vô ích. Nhưng trong thực thi, làm ra phiên bản sơ khai, nhanh chóng kiểm tra hướng đi đúng hay sai mới là thể hiện của taste: dành thời gian cho đánh giá, chứ không phải để chỉnh sửa một thứ có thể không đáng làm.

Dựa trên trải nghiệm và quan sát của tôi, tôi thấy có vài cách để rèn luyện taste:

Thứ nhất, tiếp xúc nhiều với “đồ tốt”.

Đọc đủ nhiều bài báo hay, mới biết bài nào không hay. Dùng đủ nhiều sản phẩm tốt, mới phân biệt được điểm mạnh của chúng. Taste bắt đầu từ kiến thức.

Thứ hai, làm việc với người có taste.

Taste của tôi trong an ninh Android đến từ thầy tôi. Thầy không dạy rõ taste là gì, nhưng qua các cuộc thảo luận, tôi dần hiểu cách thầy nhìn nhận vấn đề, cách đánh giá hướng đi có đáng làm hay không.

Taste rất khó học qua sách vở, vì nó là khả năng đánh giá, không phải kiến thức, nhưng có thể truyền đạt qua tương tác lâu dài với người có taste.

Đây là lý do tại sao làm việc trong các phòng lab tốt, cùng các đồng nghiệp giỏi rất quan trọng. Người xuất sắc trở thành bạn học, bạn đồng nghiệp, giúp bạn trưởng thành. Đáng tiếc, tôi thấy nhiều người ghen tỵ với người giỏi xung quanh, để rồi bị cảm xúc tiêu cực che mờ lý trí.

Thứ ba, đào sâu một lĩnh vực.

Vấn đề rải trải nghiệm là bạn chỉ là khách du lịch trong từng lĩnh vực. Khách du lịch chỉ thấy cảnh đẹp, còn cư dân mới biết đường đi.

Làm sâu một lĩnh vực, bạn sẽ dần hình thành cảm giác: biết đâu là vấn đề thực sự khó, đâu chỉ là bề nổi. Biết phương pháp đúng, phương pháp sai. Cảm giác này chính là taste.

Thứ tư, học cách nói “không làm”.

Taste cuối cùng là khả năng từ chối. Đối với nhà nghiên cứu, là từ chối những đề tài “có thể đăng bài nhưng không quan trọng”. Đối với doanh nhân, là từ chối những hướng “có thị trường nhưng không đáng làm”.

Tám, Quay lại buổi phỏng vấn đó

Quay lại phần mở đầu bài viết.

Sinh viên đó không thiếu năng lực, cũng không lười. Vấn đề là, trong vài năm qua, không ai nói với cậu ấy (hoặc cậu ấy không nhận ra): làm 3 dự án nông cạn không bằng làm 1 dự án sâu.

Nếu cậu ấy tập trung thời gian và công sức vào một vấn đề thực sự quan trọng, hiểu rõ nền tảng, suy nghĩ kỹ về phương pháp, phân tích kết quả cẩn thận, thì khi phỏng vấn, câu trả lời của cậu ấy sẽ khác hẳn. Không phải kỹ năng, mà là sự hiểu biết.

Hamming nói, taste là thứ không thể truyền đạt, cần rèn luyện qua thực hành và quan sát. Tôi đồng ý một phần. Taste thật sự khó dạy qua một lớp học, nhưng có thể tạo điều kiện để rèn luyện: tìm một vấn đề tốt, bỏ thời gian đủ, làm việc với người có khả năng đánh giá.

Với những ai đang rải trải nghiệm, tôi khuyên đơn giản: hãy dừng lại. Tìm một vấn đề bạn thực sự quan tâm. Dành hai năm để theo đuổi. Hiểu sâu về vấn đề đó còn giá trị hơn 10 trải nghiệm trên CV.