#USIranCeasefireTalksFaceSetbacks

Diễn biến suy sụp rõ ràng trong đà tiến của lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran không phải do một sự thất bại đơn lẻ, mà là sự hội tụ của những mâu thuẫn mang tính cấu trúc, những thực tế trên chiến trường và sự thiếu tin tưởng chiến lược—những điều đó chưa từng được giải quyết, chỉ tạm thời được gác lại.

Về cốt lõi, chính bản thân lệnh ngừng bắn mang tính mơ hồ về căn bản. Cả Washington và Tehran đều bước vào các cuộc đàm phán với những định nghĩa về “thành công” không tương thích. Hoa Kỳ đã mô tả lệnh trừng là một lối đi để tháo dỡ năng lực hạt nhân của Iran và hạn chế ảnh hưởng khu vực của nước này, trong khi Iran khăng khăng giữ việc làm giàu uranium, duy trì quyền tự chủ chiến lược và giành được việc giảm trừng phạt. Những lập trường này không chỉ cách xa nhau—mà trong hình thức hiện tại, chúng còn loại trừ lẫn nhau.

Sự khác biệt này còn được khuếch đại bởi các câu chuyện trái ngược nhau xung quanh điều gì thực sự đã được thỏa thuận. Các quan chức Mỹ khẳng định có tiến triển trong việc ngừng làm giàu và mở lại các tuyến thương mại then chốt, trong khi Iran công khai bác bỏ các cách diễn giải đó và cáo buộc Washington xuyên tạc. Kết quả là một lệnh ngừng bắn dựa trên “thỏa thuận để bất đồng”, trong đó cả hai bên đều hướng tới thắng lợi trong nước, đồng thời âm thầm chuẩn bị cho một cuộc đối đầu mới.

Ngoài thực địa, các vi phạm và xung đột ủy nhiệm đang bào mòn niềm tin gần như ngay lập tức. Các đợt không kích của Israel ở Lebanon—mà Iran coi là một phần của cuộc xung đlict rộng hơn—đã dẫn đến cáo buộc rằng Hoa Kỳ không thể thực thi các điều khoản của lệnh ngừng bắn. Tuy nhiên, Washington lại coi các mặt trận này là tách biệt, phơi bày một lỗ hổng nghiêm trọng: không có sự hiểu biết chung về phạm vi địa lý của lệnh ngừng bắn. Sự không khớp này biến mọi đợt leo thang khu vực thành một yếu tố có thể làm vỡ thỏa thuận.

Tiếp tục làm mất ổn định tiến trình còn là vai trò của các bên thứ ba. Sự miễn cưỡng của Israel trong việc hoàn toàn đồng bộ với các điều khoản ngừng bắn, sức ép liên tục của Iran lên Gulf states, và những căng thẳng đang diễn ra ở các tuyến đường vận tải như Strait of Hormuz đều tạo ra các xung đột song song mà ngoại giao khó có thể kiểm soát. Do đó, lệnh ngừng bắn không phải là một cơ chế hòa bình toàn diện—mà chỉ là một khoảng dừng hẹp trong một hệ thống chiến tranh rộng lớn hơn nhiều.

Về mặt ngoại giao, các nỗ lực trung gian—đặc biệt là từ Pakistan—đã ngăn chặn sự sụp đổ hoàn toàn, nhưng không tạo ra sự gắn kết. Các cuộc đàm phán nhiều lần gần như thất bại, buộc phải có những can thiệp vào phút chót để giữ cho các kênh liên lạc được mở. Điều này cho thấy khung đàm phán mang tính phản ứng hơn là ổn định, phụ thuộc vào quản lý khủng hoảng thay vì sự đồng thuận chiến lược.

Một yếu tố then chốt khác là thời điểm và động cơ. Với United States, lệnh ngừng bắn củng cố các lợi ích quân sự và tạo đòn bẩy cho một thỏa thuận mạnh hơn. Với Iran, nó mang lại khoảng thở để phục hồi sau những tổn thất trên chiến trường và điều chỉnh chiến lược. Bất đối xứng này khiến cả hai bên đều có lợi từ việc trì hoãn, nhưng vì những lý do hoàn toàn khác nhau—khiến một thỏa thuận bền vững kém khả năng hơn và việc “chặn đứng” mang tính chiến thuật trở nên hấp dẫn hơn.

Cuối cùng, sự thiếu tin tưởng lịch sử vẫn còn mang tính quyết định. Việc Iran thẳng thừng bác bỏ các điều khoản được đề xuất, thậm chí trước khi các cuộc đàm phán chính thức kịp tiến triển, phản ánh niềm tin sâu sắc hơn rằng các cam kết của United States có thể bị đảo ngược và phụ thuộc vào tính toán chính trị. Di sản của những thỏa thuận bị phá vỡ hoặc bị tranh chấp tiếp tục định hình việc ra quyết định nhiều hơn bất kỳ tín hiệu ngoại giao hiện tại nào.

Trên thực tế, lệnh ngừng bắn không thất bại vì ngoại giao đã dừng lại—nó đang chao đảo vì ngoại giao vận hành dựa trên những giả định không tương thích. Nếu không có sự đồng thuận về các vấn đề cốt lõi—chính sách hạt nhân, ảnh hưởng khu vực, cơ chế thực thi và vai trò của các lực lượng ủy nhiệm (proxies)—tiến trình này vẫn mang tính mong manh về mặt cấu trúc. Thứ đang tồn tại hiện nay không phải là con đường dẫn tới hòa bình, mà là một trạng thái cân bằng tạm thời được duy trì bởi sự kiệt sức, áp lực và sự bất định.