Bạn có cảm giác như thế nào khi một câu chuyện quá phi lý đến mức gần như hư cấu? Vậy hãy để tôi kể cho bạn nghe về một trong những chương kỳ quặc nhất trong lịch sử công nghệ hiện đại, và tại sao nó vẫn còn quan trọng ngày nay.

Ngay bây giờ, trong một phòng tù liên bang, Sam Bankman-Fried đang thụ án 25 năm vì một trong những vụ lừa đảo lớn nhất trong lĩnh vực tiền điện tử. Trong khi đó, công ty mà anh ta đầu tư bằng tiền gửi khách hàng bị đánh cắp hiện có giá trị hơn $380 tỷ đô la và đang định hình chính sách của Lầu Năm Góc về vũ khí AI. Đó không phải là phóng đại—chúng ta đang nói về Anthropic, vừa huy động thành công vòng gọi vốn Series G trị giá $30 tỷ đô la vào tháng 2 năm 2026. Mẫu Claude của công ty này được triển khai rộng rãi trong các cơ quan tình báo và hoạt động quân sự của Mỹ. Và trong quá trình phá sản, có một cổ phần 8% mà SBF đã mua lại từ tháng 4 năm 2022 với $500 triệu đô la, mà về lý thuyết sẽ trị giá hơn $30 tỷ đô la ngày nay nếu không bị đóng băng trong quá trình thanh lý.

Đó là lợi nhuận 60 lần. Trong lịch sử đầu tư mạo hiểm, đó là đẳng cấp siêu đỉnh.

Nhưng điều khiến tôi thực sự quan tâm về câu chuyện này không phải là tài năng đầu tư hay may mắn. Đó là một hệ sinh thái rất đặc thù, một triết lý, và cách cùng một logic cơ bản có thể khiến một người xây dựng một công ty AI trị giá $380 tỷ đô la, trong khi người khác lại vào tù liên bang.

Hãy để tôi đưa bạn trở lại San Francisco giữa thập niên 2010. Có một vòng tròn người thân thiết—cùng chung nhà ở, cùng dự tiệc, cùng danh sách đọc sách. Tất cả họ đều tin vào một thứ gọi là Hiệu quả Tử tế (Effective Altruism). Cách trình bày đơn giản mà tinh tế: từ thiện không nên dựa trên cảm xúc; nó nên dựa trên toán học. Mỗi đô la nên hướng tới điều tối đa hóa lợi ích tích cực trong thế giới này. Và một phần lớn của phong trào này đã bị ám ảnh bởi một rủi ro tồn tại đặc biệt: trí tuệ nhân tạo không kiểm soát được.

Dario Amodei, người sau này trở thành CEO của Anthropic, đã gắn bó sâu sắc với thế giới này. Anh là người thứ 43 ký cam kết Giving What We Can, cam kết quyên góp ít nhất 10% thu nhập của mình. Anh sống chung trong một căn hộ với Holden Karnofsky, người đồng sáng lập GiveWell và Open Philanthropy—một trong những nhà gây quỹ có ảnh hưởng nhất trong toàn bộ phong trào EA. Người thứ ba cùng phòng là Paul Christiano, một nhà nghiên cứu chính về căn chỉnh AI. Cả Dario và Paul đều là cố vấn kỹ thuật cho Open Philanthropy vào thời điểm đó. Sau này, Karnofsky cưới em gái của Dario, và họ sống chung một thời gian.

Đây không chỉ là một nhóm bạn bè. Đây là mạng lưới cốt lõi của một phong trào.

Cấu trúc quản trị của Anthropic cho thấy rõ mức độ sâu của điều này. Quỹ Lợi ích Dài hạn (Long-Term Benefit Trust)—cơ quan quản trị quan trọng nhất của công ty—có bốn thành viên. Ba người trong số đó đến trực tiếp từ hệ sinh thái EA: Neil Buddy Shah (cựu giám đốc điều hành của GiveWell), Zach Robinson (CEO của Trung tâm Hiệu quả Tử tế), và Kanika Bahl (CEO của Evidence Action). Gần như toàn bộ nguồn vốn ban đầu đến từ các nguồn tài chính phù hợp với EA. Dustin Moskovitz (đồng sáng lập Facebook), Jaan Tallinn (đồng sáng lập Skype), và đúng vậy, SBF—ba nhà tài trợ lớn nhất trong lịch sử EA đều trở thành nhà đầu tư sớm của Anthropic.

Vậy làm thế nào SBF thực sự tìm thấy Anthropic? Không phải do một insight thị trường xuất sắc. Mà đơn giản là dòng tiền chảy trong mạng lưới hướng tới các dự án mà mạng lưới đó đã xác định là quan trọng. Tiền của EA chảy vào các vấn đề của EA, do chính người của EA giải quyết.

Bây giờ, SBF vận hành theo một triết lý EA đặc thù gọi là "kiếm tiền để cho đi" (earning to give). Anh rời Jane Street, một công ty định lượng của Phố Wall, để bước vào lĩnh vực tiền điện tử. Lời tuyên bố công khai của anh không bao giờ là về việc làm giàu—mà là kiếm được nhiều tiền nhất có thể để quyên góp cho các mục tiêu có tác động tích cực tối đa. Phong trào EA đã quyết định rằng an toàn AI là rủi ro tồn tại tối thượng. Toàn bộ sứ mệnh của Anthropic—"phát triển AI mạnh mẽ một cách an toàn"—gần như là giải pháp tiêu chuẩn của EA cho rủi ro AI.

Tháng 5 năm 2021, Jaan Tallinn dẫn đầu vòng gọi vốn Series A của Anthropic với $124 triệu đô la, và Moskovitz tham gia. Rồi tháng 4 năm 2022, SBF bước vào và dẫn đầu vòng Series B. Anh viết séc trị giá $500 triệu đô la, chiếm 86% tổng vòng gọi vốn $580 triệu đô la. Các nhà đầu tư khác? Caroline Ellison (CEO của Alameda), Nishad Singh (Giám đốc kỹ thuật của FTX), và những người từ Jane Street. Đây không phải là một nhóm nhà đầu tư đa dạng—đó gần như là SBF và mạng lưới của anh ta viết séc.

Tuy nhiên, điểm thú vị là Dario Amodei không ngu ngốc. Anh sau này nói rằng SBF dường như là người thực sự quan tâm đến AI và an toàn AI, điều này hoàn toàn phù hợp với sứ mệnh của Anthropic. Nhưng rồi Dario nói một điều quan trọng: anh nhận thấy "đủ các dấu hiệu cảnh báo." Và quyết định này có lẽ đã cứu Anthropic. Họ nhận tiền—họ cần nó cho hạ tầng tính toán—nhưng cấu trúc sao cho SBF không có quyền biểu quyết và không có ghế trong hội đồng quản trị. Hoàn toàn cách ly về quản trị.

Nhiều năm sau, sau khi mọi thứ sụp đổ, Dario mô tả hành động của SBF là "cực kỳ, cực kỳ, cực kỳ tồi tệ và đáng trách hơn tôi tưởng tượng." Ba "cực" chồng chất nhau.

Nhưng câu hỏi khó chịu là: nếu các dấu hiệu cảnh báo rõ ràng đến mức cần cách ly về quản trị, tại sao lại nhận tiền? Bạn có thể lập luận rằng vào đầu năm 2022, môi trường tài trợ AI còn ít sôi động hơn bây giờ. Tìm một người sẵn sàng viết séc trị giá $500 triệu đô la, bất chấp các mối lo ngại, thực sự rất khó. Nhưng còn một điều sâu xa hơn về cách hệ sinh thái EA vận hành. Trong vòng tròn đó, "sạch sẽ" của nguồn vốn không bao giờ là ưu tiên hàng đầu. Điều quan trọng là "hiệu quả"—liệu số tiền đó có thể giúp bạn làm nhiều việc tốt hơn không? Logic nền tảng là: kiếm tiền là phương tiện, làm điều tốt là mục đích, nên cách kiếm tiền không cần quá đặc biệt miễn là kết quả cuối cùng là lớn.

SBF đã đẩy logic đó đến mức phạm tội. Nhưng vào thời điểm anh đầu tư vào Anthropic, nó chỉ là một lựa chọn triết lý cực đoan, chứ không phải hành vi phạm pháp.

Rồi tháng 11 năm 2022 xảy ra. CoinDesk phơi bày bảng cân đối kế toán của Alameda. Changpeng Zhao tuyên bố bán FTT. FTX bị rút tiền ồ ạt. Trong chín ngày, toàn bộ đế chế sụp đổ. SBF bị bắt, dẫn độ, xét xử, và tuyên án 25 năm tù vào tháng 3 năm 2024. Tất cả tài sản của anh, bao gồm cổ phần Anthropic, đều bị đóng băng trong quá trình phá sản.

Trong phiên tòa, có một khoảnh khắc mà tòa thực sự đã loại khỏi hồ sơ. Phía bào chữa của SBF cố gắng lập luận rằng khoản đầu tư vào Anthropic chứng tỏ anh có tầm nhìn xa và không chỉ là ăn cắp—mà còn là quyết định đầu tư sinh lời. Công tố viên Damian Williams ngay lập tức bác bỏ: việc các khoản đầu tư có sinh lợi hay không hoàn toàn không liên quan đến cáo buộc lừa đảo. Bạn có thể ăn cắp tiền của người khác, đầu tư khéo léo, và vẫn bị kết tội trộm cắp. Và thẩm phán đồng ý. Tên của Anthropic hoàn toàn bị loại khỏi phiên tòa.

Sau đó, quá trình thanh lý bắt đầu. Tháng 3 năm 2024, Anthropic huy động vòng tài chính định giá công ty ở mức $884 triệu đô la. Quỹ đầu tư của Abu Dhabi, Mubadala, đã đầu tư $500 triệu đô la—đúng bằng số tiền SBF đã bỏ ra nhiều năm trước đó. Người mua lớn thứ hai? Jane Street, nơi SBF từng làm việc. Craig Falls, trưởng bộ phận nghiên cứu định lượng của họ, đã đầu tư cá nhân $20 triệu đô la. Vậy là công ty cũ của SBF đã mua lại cổ phần của một cựu nhân viên đã mua bằng tiền bị biển thủ. Đội thanh lý đã thu về 1,34 tỷ đô la qua hai vòng, và số tiền này đã vào quỹ bồi thường cho các chủ nợ của FTX.

Điều đáng chú ý là gì? Nếu họ giữ lại cổ phần đó? Tháng 2 năm 2026, Anthropic vừa huy động vòng Series G trị giá $30 tỷ đô la, đưa định giá sau tiền lên $380 tỷ đô la. Không pha loãng, cổ phần 8% đó về lý thuyết sẽ trị giá hơn $30 tỷ đô la. Sự khác biệt giữa 1,34 tỷ đô la và một mức trị giá tiềm năng $30 tỷ đô la chính là điều hối tiếc lớn nhất trong toàn bộ vụ phá sản của FTX.

Nhưng đội thanh lý không còn lựa chọn nào khác. Nhiệm vụ của họ là thanh lý tài sản nhanh nhất có thể để trả nợ. SBF sẽ ở tù ít nhất đến năm 2049.

Điều thú vị là: Anthropic hiện đang dần rút lui khỏi phong trào EA, dù chính nó được xây dựng dựa trên tiền, người của EA, và khung triết lý của EA. Bảy nhà sáng lập đã cam kết quyên góp 80% tài sản cá nhân—tương đương khoảng $38 tỷ đô la dựa trên định giá hiện tại. Gần 30 nhân viên của Anthropic đã đăng ký tham dự hội nghị EA ở San Francisco, gấp hơn hai lần tổng số người tham dự của OpenAI, Google DeepMind, xAI, và các phòng thí nghiệm siêu trí tuệ của Meta.

Nhưng khi Daniela Amodei (chị gái của Dario, Chủ tịch của Anthropic), được phỏng vấn bởi Wired, cô nói: "Tôi không phải là chuyên gia về hiệu quả tử tế. Tôi không đồng ý với thuật ngữ đó. Ấn tượng của tôi là nó đã lỗi thời rồi." Chính người phụ nữ này, công ty của cô được quản lý bởi người của EA và được tài trợ bởi mạng lưới EA, nhưng giờ đây EA đột nhiên trở nên lỗi thời?

Điều này cũng hợp lý. Sau vụ SBF sụp đổ, danh tiếng của phong trào EA bị tàn phá nặng nề. Bất kỳ công ty thông minh nào cũng sẽ rút lui khỏi liên kết đó. Nhưng sự thật vẫn là: lý do thành lập của Anthropic bắt nguồn trực tiếp từ các lập luận của EA về rủi ro AI. Nguồn vốn ban đầu của họ gần như hoàn toàn từ các mạng lưới EA. Quản trị của họ do người của EA kiểm soát. Họ lấy tiền của EA, dùng người của EA, sống trong nhà chung của EA, nhưng giờ đây giả vờ như không còn liên quan gì đến EA.

Cặp song song gần như quá hoàn hảo để trở thành sự thật. Cả SBF và các nhà sáng lập của Anthropic đều tin vào cùng một hệ điều hành nền tảng: bạn sẵn sàng dùng các phương tiện bất thường và chấp nhận rủi ro bất thường nếu kết quả cuối cùng đủ lớn. SBF đẩy logic đó quá giới hạn thành phạm tội. Anthropic vận hành trong giới hạn pháp lý của điều đó, nhưng đề xuất cốt lõi của họ—"chúng tôi phải tự xây dựng AI mạnh nhất để đảm bảo an toàn AI"—là một cược lớn, gần như tự biện hộ cho chính mình.

Họ cùng lớn lên trong cùng một mảnh đất. Dario và SBF tham dự cùng các buổi tiệc, tin vào cùng một triết lý, sống trên các nút khác nhau của cùng một mạng lưới xã hội. Một người xây dựng đế chế AI trị giá $380 tỷ đô la đang định hình chính sách của Pentagon. Người kia đang ngồi trong tù liên bang, nhìn từ trong cell, trong khi khoản đầu tư $500 triệu đô la của anh ta có thể trị giá $30 tỷ đô la nếu mọi chuyện khác đi.

Chữ ký $500 triệu đô la đã kết nối họ vẫn là một trong những chương kỳ quặc nhất trong lịch sử của Anthropic. Đó là câu chuyện về cách cùng một logic có thể dẫn đến một công ty trị giá $380 tỷ đô la hoặc tù liên bang, tùy thuộc vào giới hạn bạn vạch ra.