Bí mật tại sao các quốc gia có được tự in tiền không？

Câu hỏi “Tại sao các quốc gia không tự in tiền mà phải vay mượn?” nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực chất nó ẩn chứa những quy luật kinh tế quốc tế sâu sắc. Nếu in tiền là giải pháp cho mọi vấn đề kinh tế, thì Mugabe - một nhân vật nổi tiếng từng được khao khát ở nhiều quốc gia - đã khiến Zimbabwe trở thành cường quốc thế giới từ lâu rồi. Nhưng hiện thực lại khác hoàn toàn: khi Mugabe mở máy in tiền bừa bãi, đầu tiên 1 đô la Zimbabwe chỉ mua được một ổ bánh mì, nhưng chỉ sau mười năm, người dân phải kéo cả xe bò tiền mới mua nổi một cái bánh. Câu chuyện này chứng minh rằng “quyền in tiền” của các quốc gia không phải là tự do tuyệt đối như nhiều người tưởng.

Hiểu rõ về quyền in tiền trong nền kinh tế toàn cầu

Bất cứ quốc gia hiện đại nào cũng sở hữu quyền in tiền. Nhưng đây không phải là quyền không giới hạn. Cơ quan có quyền này được gọi là “ngân hàng trung ương”. Ở hầu hết các quốc gia, ngân hàng trung ương được chính phủ kiểm soát, tuy nhiên có ngoại lệ - Cục Dự trữ Liên bang của Hoa Kỳ hoạt động độc lập với chính phủ. Đây không phải là chi tiết trifling. Chính vì quyền lực này, Kennedy từng nỗ lực giành lại quyền in tiền cho chính phủ Mỹ. Trump sau này cũng có những nỗ lực tương tự, ngay cả việc công bố tài liệu về vụ ám sát Kennedy cũng liên quan đến cuộc đấu tranh này.

Tuy nhiên, việc sở hữu quyền in tiền không đồng nghĩa với tự do in bao nhiêu tiền tùy thích. Mỗi quốc gia đều phải tuân theo một nguyên tắc cân bằng cơ bản của kinh tế tiền tệ. Khi cung tiền quá nhiều so với nhu cầu thực tế, lạm phát sẽ xảy ra. Khi cung tiền quá ít, nền kinh tế sẽ khó khăn trong lưu thông hàng hoá. Do đó, việc in tiền không phải là giải pháp cho vấn đề kinh tế, mà là một công cụ tinh vi cần được sử dụng hợp lý.

Bằng chứng từ lịch sử: Khi in tiền trở thành vũ khí tự sát

Để hiểu tại sao các quốc gia không thể tự do in tiền, chúng ta cần nhìn vào một trong những bài học kinh tế đau đớn nhất lịch sử hiện đại: cuộc khủng hoảng tiền tệ ở Zimbabwe. Mugabe, một nhân vật được hâm mộ từng được coi là người bạn thân thiết, là một ví dụ điển hình về sai lầm khi lạm dụng quyền in tiền.

Mugabe sinh ra trong một gia đình yêu thích tri thức. Sau khi hoàn thành bằng cấp tại Nam Phi, Tanzania, Zambia và nhiều nơi khác, ông trở về làm giáo viên. Năm 1963, ông thành lập và tham gia Liên minh Dân tộc Châu Phi Zimbabwe (ZANU), đảng này chiến thắng và nắm quyền sau khi Zimbabwe giành độc lập năm 1980. Trong suốt 37 năm cầm quyền từ 1980 đến 2017, Mugabe nắm giữ quyền lực tuyệt đối.

Vào thời kỳ đầu, Zimbabwe là một quốc gia giàu có. Nền kinh tế đa dạng, công nghiệp phát triển, nông nghiệp chiếm 12,2% GDP. Các tòa nhà chọc trời ở Harare là mục tiêu của các thành phố lớn ở Châu Á. Những người muốn định cư ở ngoài nước, nếu không thể vào Hoa Kỳ hoặc Châu Âu, sẽ chạy theo Zimbabwe.

Ngã rẽ xảy ra vào cuối năm 1997, khi các cựu chiến binh biểu tình đòi Mugabe thực hiện các khoản trợ cấp hậu chiến mà ông đã hứa. Khi đó ngân hàng trung ương Zimbabwe đang gánh chịu nợ nần. Mugabe, người có bằng thạc sĩ luật từ Anh, quyết định sử dụng chiếc “vũ khí” in tiền để giải quyết. Mỗi cựu chiến binh được tặng 50.000 đô la Zimbabwe.

Ngay sau khi tiền được phát hành, giá cả bắt đầu tăng. Thoạt đầu, Mugabe tin rằng in thêm tiền sẽ giải quyết vấn đề. Nhưng càng in tiền, người dân lại càng không đủ tiền mua hàng hoá. Một vòng xoáy lạm phát bắt đầu: in tiền → giá tăng → không đủ tiền → in thêm tiền → giá tăng thêm. Chuyện gì xảy ra? Zimbabwe rơi vào vực thẳm.

Những con số nói lên tất cả:

• Năm 1980: 1 đô la Mỹ = 0,678 đô la Zimbabwe
• Năm 1997: 1 đô la Mỹ = 10 đô la Zimbabwe
• Tháng 6 năm 2002: 1 đô la Mỹ = 1.000 đô la Zimbabwe
• Năm 2006: 1 đô la Mỹ = 500.000 đô la Zimbabwe

Tỷ lệ lạm phát cũng tăng dốc: 55% (năm 2000), 133% (năm 2004), 586% (năm 2005), và lên đến 220.000% vào mùa hè 2008. Đến năm 2009, con số lạm phát đã trở nên vô lý đến mức không thể ghi chép - chính phủ mới công bố là 5.000.000.000.000%.

Để đơn giản hoá: nếu bạn có 1 đô la Zimbabwe năm 2009, bạn có thể đổi nó lấy 1.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000 đô la Zimbabwe năm 2006. Người dân Zimbabwe không thể vận chuyển đủ tiền để mua một ổ bánh mì, và phải dùng xe bò để kéo tiền.

Tại sao các quốc gia phải vay đô la thay vì in tiền riêng

Câu trả lời nằm ở bản chất của hệ thống tiền tệ quốc tế hiện đại. Không phải tất cả các đồng tiền đều có giá trị như nhau. Sau Thế chiến thứ hai, khi thế giới bắt đầu tái tổ chức, nhu cầu về một phương tiện trao đổi quốc tế trở nên cấp bách. Đó là lúc đô la Mỹ ra đời với tư cách là “tiền tệ quốc tế”.

Hãy tưởng tượng thế giới như một ngôi làng lớn. Mỹ là gia đình mạnh nhất, giàu có nhất. Một ngày đẹp trời, ông chủ nhà Mỹ tuyên bố: “Từ nay, tất cả các giao dịch trong làng sẽ dùng đô la của tôi. Tôi in hình tổ tiên của tôi lên đó, và tất cả số tiền này đều được bảo đảm bằng vàng.” Mọi người đều tin tưởng và chấp nhận. Từ đó, mọi quốc gia muốn mua sắm hàng hoá từ nhau đều phải sử dụng đô la.

Nhưng điều này tạo ra một bất bình đẳng cơ bản. Các quốc gia khác không thể tự in đô la Mỹ. Khi họ cần mua hàng hoá từ nước ngoài nhưng không có đủ đô la, họ phải vay. Trường hợp của Đức là minh hoạ tốt: họ chỉ sản xuất ô tô chứ không trồng lúa. Nếu không nhập khẩu thực phẩm, Đức sẽ đói. Nhưng để mua thực phẩm, Đức cần đô la. Nếu Đức không có đô la dự trữ, họ phải đi vay hoặc mua chịu quy ra đô la.

Cách duy nhất để các quốc gia tích lũy đô la là thông qua xuất khẩu. Khi một nước bán hàng ra thế giới, họ nhận được đô la. Những người lao động ở nước ngoài gửi tiền về quê cũng tạo nguồn dô la. Tất cả những đô la này được gọi là “dự trữ ngoại hối bằng đô la Mỹ”.

Dự trữ ngoại hối - Thước đo sức khỏe kinh tế quốc gia

Dự trữ ngoại hối là chỉ số vô cùng quan trọng. Nó phản ánh khả năng của một quốc gia trong việc chi trả nợ quốc tế, duy trì tỷ giá hối đoái ổn định, và ứng phó với các cuộc khủng hoảng tài chính. Năm 1997, khi cuộc khủng hoảng tài chính xảy ra ở Hồng Kông, Trung Quốc đã sử dụng dự trữ ngoại hối khổng lồ để ổn định thị trường. Nhờ vậy, hệ thống tài chính quốc tế đã không sụp đổ.

Hiện nay, các quốc gia có dự trữ ngoại hối cao nhất là:

• Trung Quốc: 3,5 nghìn tỉ đô la
• Nhật Bản: 1,4 ngàn tỉ đô la
• Thuỵ Sĩ: 1 ngàn tỉ đô la

Những con số này không chỉ là thống kê. Chúng đại diện cho quyền lực kinh tế và ảnh hưởng geopolitical. Một quốc gia có dự trữ ngoại hối lớn có thể tự tin hơn trong việc đàm phán với các đối tác, ứng phó với sự không ổn định và duy trì sự độc lập kinh tế.

Hoa Kỳ có thể in tiền không giới hạn không?

Hoa Kỳ đặt biệt. Với tư cách là quốc gia phát hành đô la, Mỹ có quyền in tiền được thế giới chấp nhận. Nhưng liệu họ có thể in tiền không giới hạn?

Câu trả lời là không. Hoa Kỳ sử dụng ba bước để phân phối tiền tệ:

Thứ nhất, Cục Dự trữ Liên bang in tiền.

Thứ hai, Chính phủ Mỹ chi tiêu tiền này thông qua chi tiêu quốc phòng và chi tiêu công. Các công ty xuất nhập khẩu, tập đoàn đa quốc gia và các hợp đồng quân sự lớn hưởng lợi.

Thứ ba, các tổ chức nước ngoài nhận được đô la này sử dụng chúng để mua hàng hoá toàn cầu, tạo thành một dòng chảy đô la quay trở lại Mỹ. Chính sách này được gọi là “nới lỏng định lượng”. Nó cho phép Mỹ in tiền vượt quá nhu cầu trong nước, và để thế giới hứa chịu hậu quả, trong khi của cải chảy về Washington.

Nhưng có giới hạn. Nếu Mỹ in quá nhiều, đô la sẽ mất giá nhanh chóng. Lạm phát toàn cầu sẽ xảy ra. Khi đó, chính Mỹ cũng sẽ gặp rắc rối. Do đó, Mỹ chỉ in tiền trong biên độ mà lạm phát toàn cầu có thể chịu được. Đó cũng là lý do tại sao, mặc dù có quyền in tiền cho thế giới, Mỹ lại là quốc gia có nợ nhiều nhất. Nợ quốc gia của họ được gọi là “nợ thế kỷ” - một gánh nặng mà hàng thế hệ phải gánh chịu.

Bài học cho tất cả các quốc gia

Sự thực là, bất cứ quốc gia nào muốn phát triển cũng cần tích lũy đô la. Điều này không chỉ là vấn đề kinh tế - nó là vấn đề sự sống còn quốc gia. Các quốc gia với mặt hàng xuất khẩu mạnh sẽ kiếm được dô la. Những quốc gia không thể tự sản xuất đủ hàng hoá sẽ phải vay mượn.

Và đây là lý do tại sao các quốc gia không thể tự do in tiền. Không phải vì thiếu quyền pháp lý, mà vì thực tế kinh tế - không ai chấp nhận đồng tiền của bạn nếu thế giới chưa tin tưởng nó. Chỉ có đô la Mỹ, Euro, Nhân dân tệ và một vài đồng tiền khác mới được chấp nhận rộng rãi.

Các quốc gia khác sẽ phải làm việc chăm chỉ, xuất khẩu sản phẩm chất lượng cao, tích lũy dự trữ ngoại hối, và duy trì tỷ giá hối đoái ổn định. Đó là con đường khó nhưng đó là con đường duy nhất.