Tiền tệ kỹ thuật số của ngân hàng trung ương CBDCs: Tiến trình số hóa tài chính và những thách thức

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang nhanh chóng số hóa, tiền tệ kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) đang thu hút sự chú ý như một vấn đề quan trọng trong chính sách tài chính của các quốc gia. CBDC không chỉ đơn thuần là một thử nghiệm công nghệ mà còn là một nỗ lực toàn diện để chuyển đổi tiền pháp định truyền thống sang lĩnh vực kỹ thuật số, nhằm thay đổi căn bản cách thức hoạt động của hệ thống tài chính.

CBDC là gì: Tiền pháp định trong kỷ nguyên số

Tiền tệ kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) là phiên bản số hóa của tiền pháp định quốc gia. Thay thế cho tiền giấy và tiền xu vật lý, nó là loại tiền do ngân hàng trung ương phát hành và quản lý trực tiếp dưới dạng điện tử. Dù có tính pháp lý như tiền mặt truyền thống, CBDC còn tích hợp lợi ích của công nghệ số.

Ưu điểm chính của CBDC là nâng cao hiệu quả giao dịch. Nó giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất, lưu giữ và lưu thông tiền tệ vật lý, từ đó cho phép các giao dịch nhanh hơn, an toàn hơn. Đặc biệt, trong các thanh toán xuyên biên giới và các giao dịch nhỏ hàng ngày, hiệu quả của CBDC thể hiện rõ rệt.

Cùng với sự chuyển đổi sang tài chính số, CBDC còn đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy bao phủ tài chính. Nó cung cấp cổng tiếp cận dịch vụ tài chính kỹ thuật số cho những khu vực và nhóm người chưa tiếp cận dịch vụ ngân hàng truyền thống, từ đó thúc đẩy sự tham gia kinh tế toàn diện hơn.

Lựa chọn nền tảng công nghệ: Vai trò của blockchain và DLT

Về nền tảng công nghệ của CBDC, thường có câu hỏi “Có sử dụng công nghệ blockchain không?”. Câu trả lời không đơn giản. Các quốc gia có những cách tiếp cận khác nhau.

Một số quốc gia đã chọn sử dụng công nghệ blockchain. Trong trường hợp này, họ tận dụng tính bảo mật và minh bạch của sổ cái phân tán để đảm bảo độ tin cậy của các giao dịch. Ngược lại, một số quốc gia khác lại sử dụng các hệ thống sổ cái phân tán (DLT) có khả năng quản lý trung tâm, giúp duy trì sự giám sát và điều chỉnh của ngân hàng trung ương trong khi vẫn hưởng lợi từ hiệu quả của công nghệ số.

Lựa chọn công nghệ liên quan chặt chẽ đến chiến lược tài chính của từng quốc gia. Có quốc gia ưu tiên phân tán hoàn toàn, trong khi có quốc gia lại ưu tiên duy trì khả năng điều chỉnh. Sự đa dạng này góp phần hình thành hệ sinh thái CBDC toàn cầu.

Sự khác biệt căn bản với tiền điện tử

CBDC và tiền điện tử đều là dạng tiền kỹ thuật số, nhưng bản chất của chúng khác nhau rất lớn. Sự khác biệt này quyết định vai trò tương lai của từng loại.

Tập trung hóa vs. Phân tán hóa

CBDC đặc trưng bởi việc phát hành và quản lý tập trung bởi ngân hàng trung ương. Toàn bộ lượng cung tiền, luồng tiền, chính sách điều chỉnh đều nằm dưới sự kiểm soát của ngân hàng trung ương. Điều này đảm bảo tính ổn định và độ tin cậy của tiền tệ.

Trong khi đó, các loại tiền điện tử như Bitcoin hay Ethereum hoạt động trên mạng lưới phân tán không có trung tâm quản lý. Nhờ công nghệ blockchain, các giao dịch peer-to-peer có thể thực hiện mà không cần trung gian. Tuy nhiên, thực tế, phần lớn các giao dịch tiền điện tử vẫn diễn ra qua các sàn giao dịch, dẫn đến một mức độ tập trung nhất định.

Ổn định giá trị

Giá trị của CBDC dựa trên tiền pháp định của quốc gia phát hành, nên về nguyên tắc khá ổn định. Phù hợp cho các thanh toán hàng ngày và tiết kiệm.

Ngược lại, giá trị của Bitcoin hay Ethereum phụ thuộc vào cung cầu thị trường và các yếu tố đầu cơ, dẫn đến biến động cao. Điều này mang lại cơ hội đầu tư nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro khi dùng làm phương tiện thanh toán hàng ngày.

Quyền riêng tư và giám sát

Mức độ quyền riêng tư của CBDC phụ thuộc vào thiết kế. Một số CBDC chú trọng bảo vệ quyền riêng tư của người dùng, trong khi các loại khác tích hợp các chức năng giám sát và kiểm soát chống rửa tiền, chống gian lận.

Tiền điện tử truyền thống thường liên kết với tính ẩn danh. Tuy nhiên, với sự tiến bộ của công nghệ phân tích blockchain, nhiều giao dịch có thể bị truy vết danh tính người dùng. Nói cách khác, tính ẩn danh của tiền điện tử chủ yếu là nhận thức hơn là bảo đảm kỹ thuật.

Phát triển toàn cầu: Tình hình tiến trình CBDC của các quốc gia

Việc triển khai CBDC đang diễn ra nhanh trên toàn cầu. Vào đầu năm 2020, khoảng 35 quốc gia đang xem xét phát triển CBDC, nhưng theo dữ liệu của Atlantic Council, hiện đã có hơn 130 quốc gia trên thế giới đang nghiên cứu hoặc thử nghiệm. Trong nhóm G20, 19 quốc gia đã tiến xa trong quá trình phát triển CBDC, cho thấy xu hướng chính thức hóa công nghệ này là rõ ràng.

Trung Quốc: e-CNY (Tiền kỹ thuật số nhân dân tệ)

Trung Quốc đã triển khai e-CNY toàn quốc trong Thế vận hội mùa đông Bắc Kinh 2022, trở thành quốc gia đầu tiên thành công trong việc thực hiện CBDC quy mô lớn. Đây là một cột mốc quan trọng trong việc chấp nhận tiền kỹ thuật số của nhà nước. Trung Quốc đang hướng tới mở rộng sử dụng e-CNY qua biên giới, nhằm xây dựng vị thế như một phương thức thanh toán quốc tế trong tương lai.

Bahamas: Sand Dollar

Ngân hàng Trung ương Bahamas phát hành Sand Dollar vào mùa thu 2020, trở thành CBDC đầu tiên hoạt động toàn quốc. Bahamas tích cực xây dựng hệ sinh thái kỹ thuật số dựa trên blockchain, đặc biệt sau cơn bão Dorian năm 2019, CBDC đã đóng vai trò quan trọng trong phục hồi xã hội. Đây cũng là một trong những đồng tiền kỹ thuật số phát triển nhất thế giới.

Australia: eAUD

Ngân hàng Dự trữ Australia đang thử nghiệm eAUD qua các chương trình thí điểm với các ngân hàng thương mại như Commonwealth Bank, ANZ. Các tổ chức tài chính và nhà cung cấp dịch vụ thanh toán hợp tác để giải quyết các vấn đề thực tiễn khi triển khai CBDC.

Brazil: DREX

CBDC của Brazil có tên gọi DREX. Ngân hàng Trung ương Brazil đã công bố thử nghiệm dựa trên công nghệ DLT, và đã tiến tới giai đoạn vận hành chính thức. Chương trình này nhằm nâng cao hiệu quả thanh toán giữa các ngân hàng lớn, đồng thời hướng tới mở rộng ra thị trường bán lẻ trong tương lai.

Ấn Độ: Thử nghiệm CBDC

Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI) đã công bố thử nghiệm và mô hình thí điểm CBDC dành cho lĩnh vực bán lẻ vào mùa thu 2022. Ấn Độ đẩy mạnh quá trình số hóa nhanh chóng và phát triển fintech, với hơn 1,3 triệu ví CBDC đã tải xuống và khoảng 300.000 doanh nghiệp bắt đầu chấp nhận thanh toán bằng CBDC, cho thấy lộ trình triển khai rõ ràng.

Ngoài ra còn có các dự án CBDC khác như DCash của Caribbean, JAM-DEX của Jamaica, FedNow của Mỹ đang trong quá trình phát triển.

Thời đại song song của tiền mặt và CBDC

Hiện tại, khả năng CBDC hoàn toàn thay thế tiền mặt còn thấp do tồn tại nhiều thách thức thực tiễn như chênh lệch về trình độ số hóa, lo ngại về quyền riêng tư, rủi ro an ninh mạng.

Thay vào đó, mô hình thực tế nhiều khả năng sẽ là sự song hành lâu dài giữa CBDC và tiền mặt. Ở những khu vực chưa phát triển hạ tầng số đủ mạnh, tiền mặt vẫn sẽ duy trì nhu cầu; trong khi đó, tại đô thị, CBDC sẽ trở thành phương thức thanh toán chủ đạo. Mô hình hai lớp này giúp đảm bảo đa dạng và bao phủ của hệ thống tài chính.

Sự song hành này giúp duy trì sự đa dạng và tính toàn diện của hệ thống tài chính. Việc lựa chọn phương thức thanh toán sẽ do cá nhân, doanh nghiệp quyết định, tạo ra môi trường tài chính linh hoạt và thích ứng cao hơn.

Triển vọng tương lai của hệ sinh thái tài chính số

CBDC sẽ không thay thế hoàn toàn tiền điện tử. Bởi vì, về nguyên tắc, hai hệ thống này có các nguyên lý khác nhau. CBDC tập trung vào quản lý và ổn định, còn tiền điện tử hướng tới phân tán và tránh quy định. Sự đối lập này cho thấy hai hệ thống tiền tệ có thể cùng tồn tại để đáp ứng các nhu cầu khác nhau.

Thêm vào đó, các đồng tiền kỹ thuật số của tư nhân như stablecoin cũng ngày càng xuất hiện, làm cho hệ sinh thái tài chính số trở nên phức tạp và đa tầng hơn. Ví dụ, stablecoin của PayPal là PYUSD, được thiết kế để thúc đẩy các hoạt động liên quan blockchain và cung cấp cơ hội sinh lời an toàn trong thị trường giảm giá cho các nhà đầu tư tổ chức.

Trong tương lai, hệ thống tài chính sẽ tiến tới một nền tảng số đa dạng, tích hợp sự ổn định của CBDC, tính phân tán của tiền điện tử và tiện ích của stablecoin.

Điều quan trọng trong quá trình này không phải là xác định “đồng tiền nào là số 1”, mà là vai trò của từng loại trong thị trường và cách chúng tương tác với nhau. Sự phát triển toàn cầu của CBDC cho thấy xu hướng không thể đảo ngược của số hóa tài chính, với các chính phủ, tổ chức tài chính và doanh nghiệp công nghệ cùng tham gia vào một cuộc chuyển đổi lớn về cấu trúc.

Việc xây dựng hạ tầng công nghệ, thiết lập khung pháp lý, nâng cao chấp nhận xã hội sẽ giúp hệ thống tài chính trở nên hiệu quả, toàn diện và an toàn hơn. Cuối cùng, tương lai của tiền tệ không chỉ là số hóa mà còn là sự đa dạng của các hình thức tiền tệ khác nhau.