Làn sóng phi đô-la hóa toàn cầu: Định hình lại tài chính quốc tế vào năm 2026

Hệ thống tài chính toàn cầu đang trải qua một bước chuyển lịch sử. Trong những năm gần đây, vị trí không thể tranh cãi của đồng đô la Mỹ như đồng tiền dự trữ toàn cầu đã chịu áp lực ngày càng gia tăng từ một phong trào phi đô la hóa chưa từng có. Các quốc gia trên khắp thế giới đang tích cực tìm kiếm các phương án thay thế, giảm lượng dự trữ đô la của mình và tạo ra các hệ thống tài chính song song. Sự biến đổi này đánh dấu một trong những thay đổi quan trọng nhất đối với thương mại và tài chính quốc tế trong nhiều thập kỷ.

Phi đô la hóa về cơ bản là giảm sự thống trị của đồng đô la Mỹ trên thị trường toàn cầu. Thay vì sử dụng đô la làm đồng tiền chính cho các giao dịch quốc tế—dù là mua bán dầu mỏ, thực hiện các hoạt động ngoại hối, hay thanh toán các thỏa thuận thương mại song phương—các quốc gia ngày càng chuyển sang các đồng tiền thay thế, hệ thống thanh toán khu vực, và các giải pháp dựa trên hàng hóa. Phong trào này phản ánh những lo ngại sâu sắc về địa chính trị liên quan đến sự phụ thuộc vào tiền tệ và khả năng bị trừng phạt của phương Tây.

Tại sao Phi đô la hóa lại quan trọng hiện nay

Nguyên nhân thúc đẩy sự chuyển đổi này rất đa dạng. Các căng thẳng chính trị giữa các siêu cường, sự trỗi dậy của các khối kinh tế thay thế, và các mối quan ngại chiến lược về chủ quyền tài chính đều góp phần thúc đẩy các nỗ lực phi đô la hóa nhanh hơn. Khi các quốc gia chứng kiến cách Mỹ sử dụng hệ thống tài chính như một vũ khí thông qua các lệnh trừng phạt, họ trở nên có động lực giảm phụ thuộc vào các giao dịch denominated bằng đô la. Tính phòng vệ này đã biến phi đô la hóa từ một ý tưởng nhỏ lẻ thành chính sách chính thức của các quốc gia.

Quyết định của Nga vào tháng 6 năm 2021 loại bỏ các khoản dự trữ đô la khỏi Quỹ Tài sản Quốc gia là một ví dụ điển hình cho xu hướng này, giúp giảm thiểu khả năng bị hạn chế tài chính từ phương Tây. Gần đây hơn, liên minh BRICS—gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi—đã nổi lên như những người ủng hộ tích cực nhất của phong trào phi đô la hóa, đang tích cực khám phá việc tạo ra một đồng tiền dự trữ mới để cạnh tranh với đô la.

Làm thế nào đồng đô la trở thành thống trị: Bối cảnh lịch sử

Hiểu về phi đô la hóa đòi hỏi phải xem xét cách đồng đô la Mỹ đạt được vị trí chưa từng có trên toàn cầu. Hành trình của đồng đô la bắt đầu từ Đạo luật Tiền tệ 1792, xác lập nó như đơn vị tiền tệ chính của Mỹ. Đến đầu thế kỷ 20, Ngân hàng Mỹ (US Mint) và hệ thống Cục Dự trữ Liên bang (Federal Reserve) đã xây dựng các khung khổ thể chế hỗ trợ vị thế dẫn đầu của đồng tiền này trên toàn cầu.

Hiệp định Bretton Woods năm 1944 đã mang tính bước ngoặt. Khi các đại biểu từ 44 quốc gia đồng ý neo tỷ giá của các đồng tiền của họ vào đồng đô la—mà bản thân nó đã liên kết với vàng—họ đã chính thức tôn vinh đồng tiền Mỹ như tiêu chuẩn tiền tệ quốc tế. Thỏa thuận này sau Chiến tranh Thế giới thứ hai đã giải quyết một vấn đề then chốt: cung cấp sự ổn định cho thương mại quốc tế khi thế giới đang rất cần điều đó.

Một số yếu tố đã củng cố vị thế thống trị của đồng đô la vượt ra ngoài Bretton Woods:

• Đến năm 1945, Mỹ nắm giữ phần lớn dự trữ vàng toàn cầu
• Nền kinh tế Mỹ vượt trội so với các quốc gia khác
• Ảnh hưởng địa chính trị và quân sự của Mỹ không ai sánh kịp
• Đồng đô la trở thành đồng tiền tiêu chuẩn cho các hàng hóa như dầu mỏ, tạo ra “petrodollars”
• Thị trường nợ của Mỹ vẫn là sâu nhất và thanh khoản nhất thế giới

Ngay cả sau khi hệ thống Bretton Woods sụp đổ vào đầu những năm 1970, đồng đô la vẫn giữ vững vị thế. Hiện nay, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) báo cáo rằng khoảng 57% dự trữ ngoại hối toàn cầu vẫn được tính bằng đô la—một tỷ lệ đáng kể, mặc dù thấp hơn nhiều so với các mức lịch sử.

Thực hành phi đô la hóa: Ba chiến lược chính

Thách thức Petroyuan

Trung Quốc, hiện là nhà nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, đã phát động một thách thức trực tiếp đối với hệ thống petrodollar thông qua petroyuan. Bằng cách thiết lập các chuẩn hợp đồng tương lai dầu mỏ tính theo nhân dân tệ, Bắc Kinh muốn tạo ra một cơ chế định giá thay thế cho hàng hóa quan trọng nhất của thương mại toàn cầu. Sự chuyển đổi này, nếu được chấp nhận rộng rãi, sẽ thay đổi căn bản dòng chảy tài chính hỗ trợ sự thống trị của đô la.

Các Ngân hàng Trung ương chuyển sang vàng

Một trong những chỉ số rõ ràng nhất của phi đô la hóa là hành vi của các ngân hàng trung ương. Trong những năm gần đây, các cơ quan tiền tệ của Trung Quốc, Nga, Ấn Độ và các quốc gia khác đã tăng mạnh mua vàng. Các ngân hàng trung ương hiện đang mua vàng ở mức chưa từng thấy kể từ khi ghi nhận bắt đầu vào năm 1950, xem vàng như một kho lưu trữ giá trị đáng tin cậy hơn so với tiền tệ. Sự chuyển đổi này phản ánh niềm tin giảm sút vào sự ổn định của đô la và là một biện pháp phòng vệ chống lại các rủi ro địa chính trị.

BRICS và hội nhập khu vực

Các quốc gia BRICS đã đi xa hơn lời nói bằng hành động. Thay vì chấp nhận hệ thống tài chính toàn cầu do đô la chi phối, các nền kinh tế mới nổi này đang củng cố các mối quan hệ song phương, phát triển các cơ chế thương mại khu vực và khám phá các phương án thay thế như các đồng tiền dựa trên hàng hóa. Việc Trung Quốc gần đây phát hành trái phiếu trị giá 2 tỷ USD bằng đồng đô la tại Ả Rập Saudi—đối đầu trực tiếp với trái phiếu Mỹ—biểu tượng cho cách các kênh tài chính thay thế có thể vượt qua các hệ thống truyền thống tập trung vào Mỹ.

Vấn đề sử dụng vũ khí

Các chuyên gia trong ngành cho rằng phần lớn sự gia tăng của phi đô la hóa bắt nguồn từ điều mà nhiều người gọi là “vũ khí hóa” đồng đô la. Bằng cách sử dụng các lệnh trừng phạt tài chính như một công cụ chính sách đối ngoại, các quốc gia phương Tây vô tình cung cấp lý do mạnh nhất để phi đô la hóa. Khi căng thẳng địa chính trị tiếp tục gia tăng, đặc biệt liên quan đến chính sách thương mại và cạnh tranh công nghệ, các quốc gia có động lực mạnh mẽ để phát triển hạ tầng tài chính song song nhằm giảm thiểu khả năng bị ép buộc kinh tế dựa trên đô la.

Rủi ro và cơ hội chuyển đổi

Trong khi phi đô la hóa mang lại những lợi ích thực sự—như giảm thiểu khả năng bị áp lực tài chính từ bên ngoài, tăng cường nội tệ, và chính sách tiền tệ độc lập hơn—thì quá trình chuyển đổi này cũng đặt ra những thách thức lớn.

Vấn đề ổn định

Chuyển đổi từ hệ thống tiền tệ toàn cầu dựa trên đô la sang các phương án thay thế có thể gây ra những gián đoạn đáng kể. Tiền lệ lịch sử cho thấy các chuyển đổi lớn giữa các đồng dự trữ toàn cầu thường diễn ra trong các thời kỳ căng thẳng hoặc xung đột địa chính trị. Không giống như các chuyển đổi doanh nghiệp có trật tự, việc thay đổi chế độ tiền tệ liên quan đến hàng triệu tác nhân đưa ra quyết định độc lập, tạo ra các hiệu ứng dây chuyền không thể dự đoán trước. Rủi ro ngắn hạn bao gồm bất ổn, tăng lạm phát, và định giá lại tài sản.

Thách thức chấp nhận

Để bất kỳ đồng tiền hoặc hệ thống thay thế nào có thể thay thế đô la, nó cần được chấp nhận gần như toàn cầu. Đồng euro, dù có trọng lượng kinh tế của Liên minh châu Âu, vẫn chưa đạt được mức độ chấp nhận toàn cầu như đô la. Đồng nhân dân tệ của Trung Quốc, dù đã nhanh chóng quốc tế hóa, vẫn gặp phải các vấn đề về niềm tin ở nhiều khu vực. Các loại tiền điện tử và các phương án kỹ thuật số còn quá biến động và mới mẻ để các ngân hàng trung ương dựa vào.

Cơ sở hạ tầng và thói quen

Sự thống trị của đô la không chỉ phản ánh sức mạnh địa chính trị mà còn dựa trên hạ tầng. Trillions đô la các hợp đồng, công cụ tài chính, và các sắp xếp thể chế phụ thuộc vào hạ tầng dựa trên đô la. Việc tháo gỡ các mối quan hệ này mất thời gian và gây ra ma sát. Các nhà tham gia thị trường đã quen thuộc với các giao dịch bằng đô la trong nhiều thập kỷ; việc chuyển đổi sang các phương án thay thế sẽ đòi hỏi chi phí học hỏi và rủi ro vận hành.

Ảnh hưởng đối với nhà đầu tư

Đối với danh mục đầu tư, phi đô la hóa gợi ý một số chiến lược thích ứng:

Đa dạng hóa tiền tệ: Thay vì tập trung dự trữ hoặc thu nhập vào đô la, cân nhắc phân bổ vào nhiều đồng tiền có chính sách tiền tệ ổn định và thể chế mạnh. Euro, franc Thụy Sỹ, và các đồng tiền lớn của châu Á là các lựa chọn thay thế với các rủi ro riêng biệt.

Tiếp xúc với hàng hóa: Vì phi đô la hóa thường đi kèm với nhu cầu hàng hóa tăng và định giá cao hơn, việc đầu tư chọn lọc vào vàng, năng lượng, và hàng hóa nông nghiệp có thể giúp tăng khả năng chống chịu của danh mục.

Hệ thống thay thế: Các nền tảng thanh toán mới nổi giúp vượt qua hạ tầng đô la truyền thống cần theo dõi. Hiểu rõ cách tài chính thương mại có thể phát triển trong một thế giới đa cực về tiền tệ giúp xác định các cơ hội thị trường mới nổi.

Đa dạng hóa địa lý: Đầu tư vào các quốc gia tích cực tham gia các sáng kiến phi đô la hóa—đặc biệt trong các cấu trúc BRICS và các khu vực châu Á—có thể tận dụng lợi thế từ các biến động về tiền tệ và chính sách.

Nhìn dài hạn: Phi đô la hóa đang tăng tốc, chứ không phải đang đảo ngược

Phi đô la hóa đại diện cho một sự điều chỉnh căn bản về quyền lực tài chính toàn cầu. Trong khi đồng đô la Mỹ có thể vẫn là đồng dự trữ chính trong nhiều thập kỷ tới, kỷ nguyên thống trị không thể tranh cãi của đô la đang khép lại. Dù là qua các sáng kiến của BRICS, tăng dự trữ vàng, hay các hệ thống thanh toán thay thế, thế giới đang tích cực xây dựng hạ tầng tài chính nhằm hoạt động với mức độ phụ thuộc vào đô la giảm dần.

Đối với các nhà đầu tư, nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp, điều quan trọng là nhận thức rằng quá trình này—dù có thể gây ra xáo trộn—đang ngày càng trở nên không thể tránh khỏi. Bằng cách hiểu rõ các động lực thúc đẩy phi đô la hóa, dự đoán các thách thức chuyển đổi, và điều chỉnh danh mục phù hợp với một thế giới tài chính đa cực hơn, các bên liên quan có thể điều hướng các thay đổi sắp tới một cách hiệu quả hơn.

Sự thống trị lâu dài của đô la đã dựa trên các hoàn cảnh hậu chiến tranh mà nay đã không còn tồn tại nữa. Thế giới hiện tại có nhiều siêu cường kinh tế, các khối cạnh tranh, và các lựa chọn công nghệ mà hệ thống sau năm 1944 chưa từng dự đoán. Phi đô la hóa không phải là một xu hướng tạm thời mà là một sự tái cấu trúc mang tính cơ bản của tài chính quốc tế.