Hành trình của Mark Karpelès: Từ nhà tù Nhật Bản đến nhà xây dựng tiền điện tử

Câu chuyện của Mark Karpelès giống như một bi kịch thời kỳ Bitcoin, sau đó là một hành trình chuộc lỗi bất ngờ. Một thời gian từng là trung tâm của những ngày đầu hoang dã của tiền điện tử, cựu CEO của Mt. Gox đã trải qua mười một tháng tàn khốc trong sự giam giữ của Nhật Bản, chỉ để rồi xuất hiện sau thử thách đó với quyết tâm hơn trong việc xây dựng các hệ thống an toàn, minh bạch. Hiện nay, làm việc với các công cụ quyền riêng tư và nền tảng tự động hóa AI, ông đại diện cho một dòng người đặc biệt trong crypto: người kỳ cựu đã sống sót qua thảm họa lớn nhất của ngành và chọn tiếp tục xây dựng thay vì rút lui.

Sự trỗi dậy của Mt. Gox: Sàn giao dịch lớn đầu tiên của Bitcoin

Kết nối của Karpelès với Bitcoin bắt đầu gần như tình cờ. Năm 2010, trong khi điều hành một công ty hosting tên là Tibanne dưới thương hiệu Kalyhost, một trong những khách hàng của ông—một người dùng Pháp sống tại Peru—đã gặp khó khăn với các rào cản thanh toán quốc tế. “Anh ấy là người phát hiện ra Bitcoin, và hỏi tôi xem có thể dùng Bitcoin để thanh toán dịch vụ của tôi không,” Karpelès nhớ lại. Việc chấp nhận này khiến ông trở thành người tiên phong, từ lâu trước khi Bitcoin trở thành phổ biến.

Bước ngoặt đến vào năm 2011 khi Karpelès mua lại Mt. Gox từ Jed McCaleb, người sau này sáng lập Ripple và Stellar. Sàn giao dịch bùng nổ về mức độ phổ biến, trở thành cổng chính cho hàng triệu người bước vào hệ sinh thái Bitcoin. Ở đỉnh cao, Mt. Gox xử lý phần lớn các giao dịch Bitcoin toàn cầu. Karpelès duy trì các chính sách nghiêm ngặt chống lại việc sử dụng bất hợp pháp, cấm các tài khoản liên quan đến hoạt động phạm pháp như mua bán ma túy trên dark web.

Tuy nhiên, việc chuyển giao từ McCaleb đã gặp vấn đề ngay từ đầu. Theo lời Karpelès, 80.000 bitcoin biến mất giữa thời điểm ký hợp đồng và nhận quyền truy cập máy chủ. “Jed nhất quyết rằng chúng tôi không thể nói với người dùng về điều đó,” ông kể với Bitcoin Magazine—một quyết định đã ám ảnh danh tiếng của sàn trong nhiều năm.

Sự sụp đổ năm 2014: Khi hacker rút 650.000 BTC

Đế chế Mt. Gox sụp đổ vào năm 2014 khi các cuộc tấn công tinh vi do Alexander Vinnik và sàn BTC-e thực hiện đã rút hơn 650.000 bitcoin khỏi nền tảng. Sự kiện này làm rung chuyển ngành crypto đến tận nền móng, để lại người dùng thiệt hại thảm khốc. Vinnik sau đó đã nhận tội tại các tòa án Mỹ nhưng bí ẩn thay, lại được trao đổi trong một cuộc trao đổi tù nhân và trở về Nga mà không phải đối mặt với xét xử—một kết quả mà Karpelès xem là thất bại của công lý. “Cảm giác như công lý chưa được thực thi,” ông nói, thể hiện sự thất vọng của nhiều người khi chứng kiến thủ phạm thoát khỏi trách nhiệm.

Sự sụp đổ này đã kích hoạt các cuộc điều tra vào tất cả những ai liên quan đến Mt. Gox. Karpelès thấy mình rơi vào tầm ngắm bất ngờ: các cơ quan thực thi pháp luật của Mỹ tạm thời nghi ngờ ông là Dread Pirate Roberts, người sáng lập Silk Road, vì các máy chủ của ông từng lưu trữ một tên miền liên quan đến chợ đen—silkroadmarket.org. “Thật ra đó là một trong những lý do chính khiến tôi bị điều tra bởi cơ quan thực thi pháp luật Mỹ như thể tôi là người đứng sau Silk Road,” ông giải thích. Mối liên hệ này sẽ gây phức tạp cho nhận thức của công chúng trong nhiều năm, thậm chí xuất hiện trong phiên tòa của Ross Ulbricht, nơi luật sư bào chữa của Ulbricht tạm thời cố gắng buộc tội Karpelès để tạo ra nghi ngờ hợp lý.

Thử thách trong tù Nhật Bản: 11,5 tháng áp lực tâm lý

Bị bắt giữ vào tháng 8 năm 2015, Karpelès bước vào hệ thống tư pháp hình sự Nhật Bản—một quá trình nổi tiếng cứng nhắc, gây ảnh hưởng tâm lý nặng nề. Ông dành mười một tháng rưỡi trong tù, phần lớn trong điều kiện nhằm phá vỡ tâm lý của nghi phạm.

Thời gian giam giữ ban đầu đã pha trộn ông với một dân số nhà tù đa dạng: thành viên Yakuza, buôn bán ma túy, lừa đảo. Để giết thời gian, ông dạy tiếng Anh cho các tù nhân, những người gọi ông là “Ông Bitcoin” sau khi phát hiện ra tên ông in đậm trong các báo tù. Một thành viên Yakuza thậm chí còn đưa cho ông một số điện thoại để liên lạc sau khi ra tù—một cử chỉ mà Karpelès lịch sự từ chối theo dõi.

Chiến thuật tâm lý của cảnh sát Nhật Bản thật tàn bạo. Các cơ quan này sử dụng chu kỳ “bắt giữ và thả ra”: sau 23 ngày giam giữ, tù nhân được tin rằng tự do sắp đến, rồi lại đối mặt với lệnh bắt mới ngay cửa. “Họ thực sự khiến bạn nghĩ rằng bạn đã tự do và vâng, không, bạn không tự do. Đó thực sự là một gánh nặng về mặt tâm thần,” Karpelès mô tả. Sau đó, ông được chuyển đến Trung tâm Giam giữ Tokyo, nơi ông chịu đựng hơn sáu tháng trong biệt giam trên cùng một tầng với các tù nhân tử hình—một trải nghiệm nặng nề mà ông vẫn còn cảm thấy đau đớn khi nhớ lại.

Trong giai đoạn này, Karpelès trang bị cho mình 20.000 trang hồ sơ kế toán và một chiếc máy tính bỏ túi cơ bản mà ông mua để tự bào chữa. Qua phân tích tỉ mỉ, ông đã vạch trần các cáo buộc biển thủ bằng cách phát hiện ra 5 triệu đô la doanh thu chưa báo cáo mà bị bỏ sót. Sự chính xác về toán học và sự chuẩn bị của ông cuối cùng đã giúp ông thoát khỏi các cáo buộc.

Ngược lại, việc bị giam giữ đã cải thiện rõ rệt sức khỏe thể chất của ông. Trong những năm làm việc quá mức tại Mt. Gox, ông chỉ ngủ hai giờ mỗi đêm—một thói quen tự hủy hoại cuối cùng đã bị ông phá vỡ. Các bữa ăn trong tù đều đặn và giấc ngủ được bắt buộc đã phục hồi sinh lực cho ông. Khi được tại ngoại, những người quan sát đều sốc trước vóc dáng đã biến đổi của ông; ông xuất hiện “béo lỳ” trong một sự biến đổi khiến cộng đồng Bitcoin ngạc nhiên.

Cuối cùng, ông chỉ bị kết án nhẹ về tội làm giả hồ sơ hơn là các cáo buộc biển thủ nặng hơn, Karpelès ra tù năm 2016 với vết thương về thể xác nhưng đã trở nên cứng rắn về tinh thần. Những tin đồn về khối tài sản khổng lồ đã lan truyền—suy đoán rằng các tài sản còn lại của Mt. Gox, trị giá hàng trăm triệu hoặc thậm chí hàng tỷ đô la do giá Bitcoin tăng, đã làm giàu cho ông. Ông kiên quyết phủ nhận điều này, giải thích rằng chấp nhận thanh toán cho thất bại của mình sẽ cảm thấy sai trái.

Từ nạn nhân đến người xây dựng: Các dự án và triết lý

Hiện nay, Karpelès đã chuyển hướng năng lượng của mình sang xây dựng các hệ thống mà ông tin tưởng. Tại vp.net, một công ty VPN đồng sáng lập cùng Roger Ver và Andrew Lee (người sáng lập Private Internet Access), ông làm việc về hạ tầng quyền riêng tư có thể xác minh dựa trên công nghệ SGX của Intel. “Đây là VPN duy nhất mà bạn có thể tin tưởng về cơ bản. Bạn không cần phải tin tưởng nó, thực ra, bạn có thể xác minh,” ông giải thích. Công nghệ này cho phép người dùng xác minh mã code chạy trên các máy chủ VPN một cách mã hóa—một phương pháp minh bạch triệt để.

Tại shells.com, nền tảng điện toán đám mây cá nhân của ông, Karpelès đang phát triển một hệ thống AI chưa ra mắt, cung cấp cho trí tuệ nhân tạo quyền kiểm soát hoàn toàn một máy ảo, bao gồm cài đặt phần mềm, quản lý email và xử lý mua bán. “Những gì tôi đang làm với shells là trao cho AI một toàn bộ máy tính và quyền tự do trên máy tính đó,” ông nói, mô tả về giới hạn tiếp theo của tự động hóa.

Triết lý của ông vẫn nhất quán: ông thích xây dựng giá trị hơn là khai thác nó. “Tôi thích dùng công nghệ để giải quyết vấn đề, và vì vậy tôi thậm chí không làm các loại đầu tư hay gì đó vì tôi thích kiếm tiền bằng cách xây dựng mọi thứ.”

Vấn đề tập trung của Bitcoin: Bài học từ Hội nghị thượng đỉnh

Nhìn lại sự tiến hóa của Bitcoin, Karpelès bày tỏ lo ngại về các mối đe dọa tập trung, đặc biệt từ các sản phẩm ETF và các nhân vật có ảnh hưởng như Michael Saylor, những người ủng hộ tích trữ Bitcoin khổng lồ. “Đây là một công thức cho thảm họa,” ông cảnh báo. “Tôi thích tin vào crypto dựa trên toán học và các thứ khác, nhưng tôi không tin vào con người.”

Phê phán của ông còn mở rộng đến sự trưởng thành trong hoạt động của toàn bộ hệ sinh thái. Về sự sụp đổ của FTX, ông nói thẳng: “Họ đã vận hành kế toán bằng QuickBooks cho một công ty có thể trị giá hàng tỷ đô la, điều này thật điên rồ.” Nhận xét này phản ánh rõ ràng về mức độ phát triển của ngành và còn cần phải tiến xa hơn nữa về mặt tính kỷ luật tổ chức.