Tại sao mọi người đều nên hiểu biết về kinh tế — bằng những từ ngữ đơn giản

Kinh tế — không chỉ là một môn học trong sách giáo khoa. Đó là một cơ chế sống động, ảnh hưởng trực tiếp đến lương của bạn, giá cả trong cửa hàng, khả năng vay tín dụng và thậm chí là tương lai của bạn. Thật ngạc nhiên khi với vai trò lớn như vậy trong cuộc sống của chúng ta, nhiều người cho rằng kinh tế là điều khó tiếp cận và rối rắm. Trên thực tế, hiểu rõ về nó còn dễ hơn bạn nghĩ.

Ai thực sự điều khiển nền kinh tế?

Kinh tế không chỉ là một khái niệm trừu tượng. Nó là kết quả của hành động của hàng triệu người mỗi ngày. Khi bạn mua cà phê sáng, bạn tham gia vào nền kinh tế. Khi nhà tuyển dụng trả lương cho bạn, họ cũng tham gia. Khi nông dân trồng lúa, và tiệm bánh mua lúa đó để làm bánh, rồi bạn mang bánh đó đến quầy thu ngân — đó chính là kinh tế đang hoạt động.

Về cơ bản, nền kinh tế được điều khiển bởi ba loại thành phần:

Ngành sơ cấp — những người khai thác tài nguyên thiên nhiên. Đó là nông dân trồng trọt, ngư dân bắt cá, thợ mỏ khai thác kim loại và khoáng sản. Không có họ, không có nguyên liệu ban đầu.

Ngành thứ cấp — các nhà sản xuất. Họ lấy nguyên liệu từ ngành sơ cấp và biến chúng thành hàng hóa. Bột mì thành bánh mì, quặng sắt thành ô tô, dầu thô thành xăng. Đây là động lực chính của nền kinh tế.

Ngành tertiary — lĩnh vực dịch vụ. Bao gồm logistics, quảng cáo, tài chính, y tế, giáo dục. Tất cả những thứ không phải là hàng hóa nhưng cần thiết cho hoạt động của hệ thống.

Mỗi ngành ảnh hưởng đến các ngành khác. Nếu trong ngành sơ cấp gặp vấn đề về mùa vụ, ngành thứ cấp sẽ nhận nguyên liệu đắt đỏ hơn, giá cả tăng lên, và người tiêu dùng sẽ cảm nhận rõ rệt trong ví tiền của họ.

Kinh tế thở theo chu kỳ: bốn giai đoạn luôn lặp lại

Kinh tế không tăng trưởng theo đường thẳng. Nó dao động theo từng đợt sóng, và việc hiểu các đợt sóng này là cực kỳ quan trọng. Có bốn giai đoạn rõ ràng của chu kỳ kinh tế:

Phục hồi (Expansion) — thời kỳ vàng son. Các công ty phát triển, người ta tuyển dụng nhiều hơn, tỷ lệ thất nghiệp giảm. Nhu cầu về hàng hóa cao, cổ phiếu tăng giá, mọi người lạc quan. Mọi người mua sắm, đầu tư. Đây là giai đoạn sau khủng hoảng, khi nền kinh tế hồi phục và lấy lại đà.

Đỉnh (Peak) — lúc tăng trưởng đạt đỉnh cao nhất. Công suất sản xuất hoạt động tối đa. Có vẻ mọi thứ đều tốt, nhưng những tín hiệu cảnh báo đầu tiên bắt đầu xuất hiện. Giá hàng hóa bắt đầu chậm lại, xuất hiện tình trạng quá tải. Thị trường vẫn lạc quan, nhưng các chuyên gia đã bắt đầu lo lắng. Các công ty nhỏ không chịu nổi cạnh tranh sẽ bị mua lại bởi các tập đoàn lớn hơn. Đến đỉnh này, nền kinh tế đạt tới giới hạn của nó.

Suy thoái (Recession) — đà giảm xuống. Chi phí tăng đột biến, nhu cầu giảm. Các công ty bắt đầu cắt giảm lợi nhuận, sa thải nhân viên, cổ phiếu giảm giá. Lương bị giữ hoặc giảm. Người ta bắt đầu tiết kiệm, các công ty ngừng đầu tư. Tất cả đều trong chế độ tiết kiệm. Đây là lúc sự lạc quan chuyển sang hoảng loạn.

Đáy (Trough) — điểm tối nhất. Thất nghiệp cao nhất, các công ty phá sản, nhà đầu tư mất tiền. Các khoản vay trở nên đắt đỏ và khó tiếp cận. Có vẻ như không còn lối thoát. Nhưng ngay cả ở đây, những mầm xanh đầu tiên bắt đầu xuất hiện — giá giảm xuống mức thấp nhất, tạo cơ hội mua rẻ. Chẳng bao lâu, chu kỳ lại bắt đầu từ đà tăng.

Ba tốc độ của các đợt sóng kinh tế

Nền kinh tế không chỉ dao động theo một đợt sóng duy nhất, mà có tới ba đợt cùng lúc, mỗi đợt hoạt động theo cách riêng của nó:

Chu kỳ theo mùa — ngắn nhất, kéo dài vài tháng. Mùa hè nhu cầu quần áo tăng, mùa đông là nhu cầu sưởi ấm. Ngành du lịch phát triển theo mùa. Những dao động này dễ dự đoán và ảnh hưởng đến từng ngành cụ thể, nhưng không làm rung chuyển toàn bộ nền kinh tế.

Dao động kinh tế — các đợt sóng kéo dài vài năm. Chúng xuất hiện do mất cân đối giữa cung và cầu, và thường chúng ta nhận ra vấn đề quá muộn. Các chu kỳ này khó dự đoán, không cân đối (tăng nhanh hơn giảm), và có thể dẫn đến khủng hoảng nghiêm trọng. Việc phục hồi mất nhiều năm.

Dao động cấu trúc — dài nhất, kéo dài vài thập kỷ. Xảy ra khi công nghệ và cấu trúc xã hội thay đổi. Khi máy hơi nước thay thế lao động thủ công, khi điện xuất hiện trong từng gia đình, khi internet ra đời — nền kinh tế chuyển sang cấp độ mới. Điều này mang lại đau đớn (thất nghiệp hàng loạt, các nghề cũ biến mất), nhưng sau đó lại sinh ra nền kinh tế mới với những cơ hội mới.

Điều gì thúc đẩy hoặc cản trở nền kinh tế: các công cụ chính

Nền kinh tế không tự nhiên phát triển. Có hàng chục yếu tố tác động, nhưng một số yếu tố quyết định tất cả:

Chính sách nhà nước — chính phủ có thể làm rung chuyển hoặc làm chậm nền kinh tế. Chính sách tài khóa (thuế và chi tiêu của nhà nước) cho phép nhà nước bơm tiền vào nền kinh tế hoặc rút ra. Nếu chính phủ giảm thuế và chi tiêu nhiều hơn, người dân có nhiều tiền hơn để tiêu, nền kinh tế sẽ tăng tốc. Ngược lại — nền kinh tế sẽ đóng băng. Chính sách tiền tệ — là công việc của ngân hàng trung ương. Ngân hàng có thể in tiền, giảm hoặc tăng lãi suất, ảnh hưởng đến lượng tiền trong lưu thông.

Lãi suất vay mượn — chi phí vay. Nếu lãi suất thấp (2-3%), mọi người và doanh nghiệp sẵn sàng vay mượn, tiêu dùng và đầu tư. Tất cả điều này thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng. Nếu lãi suất cao (8-10%), vay mượn trở nên đắt đỏ, người ta ngừng vay, các công ty ngừng mở rộng. Nền kinh tế đóng băng. Các ngân hàng trung ương sử dụng lãi suất như công cụ chính để điều chỉnh.

Thương mại quốc tế — trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các quốc gia. Nếu một quốc gia có dầu, còn quốc gia kia có công nghệ, họ sẽ hưởng lợi từ thương mại. Nhưng thương mại cũng là con dao hai lưỡi. Nó có thể thúc đẩy tăng trưởng, nhưng cũng có thể giết chết các việc làm nội địa nếu hàng hóa nhập khẩu rẻ hơn.

Vi mô và vĩ mô: hai mặt của một đồng xu

Bạn có thể nhìn nền kinh tế ở hai cấp độ:

Vi mô — cái nhìn về các phần riêng lẻ: công ty nào, tại sao giá trong cửa hàng tăng, tại sao người ta mua ít hơn. Ở đây, ta phân tích cung cầu của từng mặt hàng, ảnh hưởng của GDP đến tỷ lệ thất nghiệp. Giống như nhìn vào rừng qua kính lúp — thấy từng cây một.

Vĩ mô — bức tranh toàn cảnh: cả đất nước sống ra sao, tỷ lệ thất nghiệp cả nước thế nào, tỷ giá ảnh hưởng ra sao đến xuất khẩu. Vĩ mô xem xét các tương tác toàn cầu, tiêu dùng quốc gia, cán cân thương mại. Giống như nhìn vào rừng từ trực thăng — thấy toàn bộ bức tranh.

Cả hai cấp độ đều quan trọng. Vi mô giải thích hành vi của người tiêu dùng và doanh nghiệp. Vĩ mô cho thấy tất cả ảnh hưởng như thế nào đến các quốc gia và thế giới.

Những điều cần ghi nhớ

Kinh tế đơn giản. Con người sản xuất hàng hóa, con người mua chúng, nền kinh tế dựa vào đó. Chính phủ và ngân hàng điều chỉnh bằng chính sách và lãi suất. Kinh tế thở theo chu kỳ, mỗi chu kỳ có bốn giai đoạn. Hiểu rõ điều này giúp dự đoán xu hướng, đưa ra quyết định sáng suốt và tránh rơi vào bẫy khi mọi người đều vui mừng ở đỉnh, ngay trước khi giảm sút.