Sàn giao dịch tập trung — đó là gì và nó hoạt động như thế nào?

Tại sao cần hiểu cấu trúc của giao dịch tiền mã hóa?

Thị trường tiền mã hóa đã trải qua nhiều năm tăng trưởng bùng nổ, nhưng việc giao dịch tài sản vẫn là hoạt động rủi ro. Giá biến động mạnh, độ biến động có thể cực đoan. Một số nhà đầu tư tránh khỏi phân khúc này, số khác lại tích cực tham gia. Bất kể chiến lược nào được chọn, để bắt đầu giao dịch cần có nền tảng. Trên thị trường tồn tại hai mô hình chính: nền tảng quản lý tập trung (CEX) và các giải pháp hoàn toàn phi tập trung (DEX). Hãy cùng tìm hiểu cách thức hoạt động của chúng.

Một nền tảng tập trung là gì?

CEX là — nền tảng trực tuyến chuyên biệt, nơi người dùng giao dịch các tài sản kỹ thuật số. Tên gọi phản ánh bản chất: hệ thống này có trung tâm quản lý duy nhất, thường là một công ty vận hành. Các hệ thống giao dịch tập trung xuất hiện đầu tiên trong lịch sử ngành công nghiệp crypto.

Trong giai đoạn ban đầu, các nền tảng này cho phép người dùng giữ ẩn danh. Nhưng với sự phổ biến ngày càng tăng, các cơ quan quản lý bắt đầu yêu cầu các nhà vận hành kiểm soát danh tính người dùng. Hiện tại, tất cả các nhà giao dịch phải xác minh danh tính trước khi bắt đầu hoạt động giao dịch.

CEX là nền tảng thu hút các nhà giao dịch nhờ đa dạng các công cụ giao dịch. Ở đây có thể đặt lệnh giới hạn, stop-loss, giao dịch ký quỹ, sử dụng đòn bẩy — các công cụ giúp tăng tính linh hoạt của chiến lược giao dịch.

Vấn đề an toàn tài sản được giải quyết qua hệ thống lưu trữ hai lớp. Phần lớn tài sản được giữ trong kho offline, không thể bị tấn công. Một phần nhỏ, cần thiết để đảm bảo hoạt động của hệ thống và thanh khoản, được lưu trữ trong ví trực tuyến. Chính vì vậy, khuyên bạn nên rút tiền sau khi kết thúc phiên giao dịch.

Nguyên tắc hoạt động của các nền tảng tập trung

Quy trình đăng ký và giao dịch trên các hệ thống này đơn giản và giống như các nền tảng tài chính truyền thống. Người dùng tạo tài khoản, xác minh danh tính, nạp tiền ban đầu. Sau đó, đầy đủ các chức năng sẽ được mở khóa.

Khi nhà giao dịch đặt lệnh mua, nó sẽ đi vào hệ thống ghép nối. Nếu trong hệ thống xuất hiện lệnh đối ứng bán cùng khối lượng cần thiết, giao dịch sẽ tự động thực hiện. Mỗi giao dịch, sàn giao dịch thu phí — đây là nguồn thu chính của nền tảng.

Kiến trúc của hệ thống gồm ba chức năng chính. Thứ nhất — ghép nối các lệnh đối ứng qua hệ thống nội bộ. Thứ hai — lưu trữ an toàn cả tiền pháp định lẫn tài sản kỹ thuật số. Thứ ba — thực hiện chức năng đối tác thanh toán, giúp bảo vệ quyền riêng tư của các bên tham gia.

Điều quan trọng: bạn không mua tài sản trực tiếp từ nền tảng, mà từ người dùng khác. Sàn chỉ đóng vai trò trung gian. Hệ thống che giấu danh tính của cả hai bên, đảm nhận vai trò trung gian — nhờ đó đảm bảo tính bảo mật.

Ưu điểm của phương pháp tiếp cận tập trung

Sự phổ biến của CEX là do nhiều tiện ích mang lại. Giao diện các nền tảng hiện đại trực quan và dễ hiểu ngay cả với người mới bắt đầu. Các sàn đầu tư mạnh vào trải nghiệm người dùng.

Người dùng nhận được sự bảo vệ và hỗ trợ đáng tin cậy. Nếu xảy ra tấn công và tài sản bị đánh cắp, phần lớn các nền tảng sẽ bồi thường thiệt hại. Điều này tạo ra môi trường tin cậy, đặc biệt đối với các nhà giao dịch ít kinh nghiệm hơn.

Hệ sinh thái cung cấp các giải pháp toàn diện: staking, giao dịch NFT, các đề xuất token ban đầu, P2P trao đổi. Tất cả đều có thể thực hiện trong một nơi, giúp quản lý danh mục dễ dàng hơn. Thanh khoản thường cao, cho phép thực hiện các lệnh lớn mà không ảnh hưởng đáng kể đến giá.

Nhược điểm của mô hình tập trung

Điểm yếu chính — khả năng bị tấn công. Mặc dù có các giao thức bảo mật nhiều lớp, hacker đôi khi vẫn tìm ra cách xâm nhập. Thường liên quan đến lỗi cấu hình hệ thống hoặc yếu tố con người. Chiến lược bảo vệ tốt nhất là không giữ tài sản trên nền tảng sau khi giao dịch. Rút về ví cá nhân, hoặc tốt hơn nữa là thiết bị phần cứng (ví lạnh), giảm thiểu rủi ro đáng kể.

Cấu trúc phí cũng có thể là điểm trừ. Mỗi lệnh đều bị tính phí, bất kể mua hay bán. Theo thời gian, các khoản phí tích lũy có thể trở thành một số tiền đáng kể.

Điểm yếu mang tính triết lý nhất — câu hỏi về quyền sở hữu thực sự của tài sản. Trên nền tảng, bạn lưu trữ các khóa riêng của mình, chứ không phải bạn. Điều này có nghĩa là nhà vận hành có thể bất cứ lúc nào đóng băng tài khoản hoặc tịch thu tài sản. Trong cộng đồng crypto có câu nói: “không phải khóa của bạn — không phải coin của bạn”. Khi tài sản còn trong ví của người khác, bạn chưa có quyền kiểm soát hoàn toàn.

Phần mềm thay thế — các sàn phi tập trung

Những nhược điểm của mô hình tập trung đã thúc đẩy sự ra đời của các lựa chọn thay thế. DEX — là các nền tảng không có trung tâm quản lý duy nhất, xây dựng dựa trên công nghệ hợp đồng thông minh và do cộng đồng quản lý.

Ban đầu, DEX không phổ biến do thiếu thanh khoản. Nhưng sự xuất hiện của công nghệ tạo thị trường tự động (AMM) đã thay đổi tình hình. Giờ đây, người dùng có thể góp coin vào các pool và nhận phần thưởng, từ đó tự đảm bảo thanh khoản.

DEX hoạt động hoàn toàn qua hợp đồng thông minh của blockchain. Không yêu cầu gửi tiền hoặc rút tiền theo cách truyền thống. Nhà giao dịch kết nối ví trực tiếp, thực hiện trao đổi và nhận token ngay trong ví. Không cần xác minh danh tính.

Tuy nhiên, DEX cũng có nhược điểm. Thanh khoản có thể thiếu trong các thời điểm nhất định. Giao diện phức tạp hơn đối với người mới. Nhiều DEX không cung cấp dịch vụ mua bán bằng tiền pháp định.

Làm thế nào để chọn nền tảng phù hợp?

Việc lựa chọn giữa CEX là hay DEX phụ thuộc vào ưu tiên của bạn. Nếu cần sự tiện lợi, đơn giản và an toàn — các hệ thống tập trung là lựa chọn tốt hơn. Nếu ưu tiên là tối đa tự chủ, giữ quyền riêng tư và không có trung gian — hãy chọn các giải pháp phi tập trung.

Theo thời gian, cả hai mô hình sẽ ngày càng hoàn thiện và gần gũi nhau hơn. Hiện tại, các sàn tập trung chiếm ưu thế trên thị trường nhờ tính tiện lợi và chức năng. Nhưng sự gia tăng quan tâm đến phân quyền thực sự cho thấy DEX ngày càng trở nên phổ biến hơn.

Các điểm chính dành cho nhà giao dịch mới bắt đầu

Hãy nhớ một số quy tắc khi làm việc với bất kỳ nền tảng nào. Không giữ số tiền lớn trên sàn — rút tiền sau khi giao dịch xong. Sử dụng xác thực hai yếu tố. Tìm hiểu tất cả các điều kiện trong phần an ninh. Xem xét sử dụng ví lạnh để lưu trữ dài hạn tài sản.

Các sàn tập trung vẫn là công cụ tiện lợi cho phần lớn nhà giao dịch nhờ sự cân bằng giữa chức năng, an toàn và dễ sử dụng.