Hiểu về ý nghĩa của CBDC: Tại sao các Ngân hàng Trung ương đang chạy đua để số hóa

Thật sự ý nghĩa của CBDC là gì?

Tiền tệ kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương (CBDC) nghe có vẻ phức tạp, nhưng ý nghĩa của CBDC thực ra rất đơn giản: đó chính là tiền chính thức của quốc gia bạn, nhưng ở dạng kỹ thuật số. Hãy nghĩ về sự khác biệt giữa tiền mặt trong ví của bạn và tiền trong ứng dụng ngân hàng—ngoại trừ phiên bản này được tạo ra và kiểm soát trực tiếp bởi ngân hàng trung ương của chính phủ bạn, chứ không phải một công ty tư nhân.

Khác với Bitcoin hoặc các loại tiền điện tử khác hoạt động độc lập, CBDC là do chính phủ phát hành, ổn định và được nhà nước bảo chứng. Chúng được thiết kế để thay thế hoặc bổ sung tiền mặt vật lý khi thế giới ngày càng số hóa. Ví dụ thực tế đã lưu hành ngày nay là e-Naira ở Nigeria, Sand Dollar ở Bahamas, và JAM-DEX ở Jamaica.

Tại sao Ngân hàng Trung ương lại xây dựng CBDC ngay bây giờ

Chuyển đổi sang tiền kỹ thuật số không phải là chuyện ngẫu nhiên xảy ra. Có nhiều lực lượng lớn thúc đẩy các ngân hàng trung ương khám phá CBDC:

Khủng hoảng tiền mặt là có thật. Ở các quốc gia phát triển, người dân hầu như không còn chạm vào tiền mặt vật lý nữa. Các ngân hàng trung ương lo ngại rằng họ sẽ mất đi vai trò nếu không cung cấp một phương thức thay thế kỹ thuật số. Bằng cách tạo ra CBDC, họ duy trì vai trò trong hệ thống thanh toán đồng thời bắt kịp thói quen ngân hàng hiện đại.

Bao gồm tài chính là bức tranh lớn hơn. Ở các thị trường mới nổi, hàng tỷ người không có tài khoản ngân hàng nhưng sở hữu điện thoại thông minh. Một CBDC bán lẻ có thể cung cấp cho họ quyền truy cập an toàn vào tiền mà không cần phải đến chi nhánh ngân hàng. Điều này giải quyết một khoảng cách lớn trong tiếp cận tài chính toàn cầu.

Thanh toán xuyên biên giới còn lạc hậu. Chuyển tiền quốc tế vẫn mất nhiều ngày và phí cao đáng kể. Các ngân hàng trung ương xem CBDC như một cách để hiện đại hóa chuyển tiền và thương mại quốc tế, có thể giúp chuyển hàng nghìn tỷ đô la nhanh hơn và rẻ hơn.

Stablecoin và các công ty công nghệ tư nhân là mối đe dọa. Khi các công ty như Meta hoặc các nhà phát hành stablecoin tư nhân mở rộng dịch vụ tài chính, các ngân hàng trung ương lo lắng về việc mất kiểm soát chính sách tiền tệ. CBDC là phương án phòng thủ của họ—cung cấp cùng sự ổn định và tiện lợi nhưng dưới sự kiểm soát của chính phủ.

Tiền có thể lập trình mở ra những khả năng mới. CBDC có thể được mã hóa với các quy tắc: thanh toán kích thích có hạn sử dụng, hoàn thuế cho các khoản mua hàng cụ thể, hoặc tự động tuân thủ quy định. Điều này cung cấp cho các nhà hoạch định chính sách các công cụ mà tiền mặt chưa từng có.

Hai loại CBDC: Bán lẻ và Bán buôn

Hiểu ý nghĩa của CBDC còn có nghĩa là biết rằng chúng có hai loại rõ ràng:

CBDC bán lẻ dành cho người tiêu dùng hàng ngày như bạn. Chúng hoạt động giống như ví điện tử, thiết kế để mua sắm hàng tạp hóa, thanh toán hóa đơn hoặc chuyển tiền cho bạn bè. Mục tiêu là làm cho chúng đơn giản và dễ tiếp cận như tiền mặt vật lý. Hầu hết các cuộc thảo luận về CBDC tập trung vào phiên bản bán lẻ vì chúng ảnh hưởng trực tiếp đến cách người tiêu dùng chi tiêu tiền.

CBDC bán buôn hoạt động phía sau hậu trường. Các ngân hàng và tổ chức tài chính lớn sử dụng chúng để thanh toán các giao dịch lớn một cách nhanh chóng và an toàn. Các ngân hàng trung ương dùng CBDC bán buôn để điều chỉnh lãi suất và điều kiện cho vay với tốc độ và độ chính xác chưa từng có. Chúng về cơ bản là một sự hiện đại hóa cách hệ thống ngân hàng hoạt động.

Công nghệ CBDC thực sự hoạt động như thế nào

Kiến trúc kỹ thuật khác nhau đáng kể tùy thuộc vào ưu tiên của từng quốc gia:

Mô hình trực tiếp vs. gián tiếp: Trong mô hình trực tiếp, bạn có tài khoản với chính ngân hàng trung ương. Trong mô hình (hai tầng)—được nhiều quốc gia ưa chuộng—bạn vẫn dùng ứng dụng của các ngân hàng thương mại, nhưng các ngân hàng này kết nối với hạ tầng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương. Cách tiếp cận này tận dụng các mối quan hệ ngân hàng hiện có trong khi nâng cấp công nghệ nền tảng.

Token-based vs. dựa trên tài khoản: CBDC dựa trên token hoạt động như tiền mặt kỹ thuật số—bạn giữ các token thể hiện quyền sở hữu mà không nhất thiết phải tiết lộ danh tính. CBDC dựa trên tài khoản liên kết với danh tính đã được xác minh như tài khoản ngân hàng truyền thống, cung cấp khả năng giám sát quy định tốt hơn nhưng ít quyền riêng tư hơn. Hầu hết các quốc gia đang nghiêng về hệ thống dựa trên tài khoản để phòng chống gian lận và tuân thủ tốt hơn.

Lựa chọn hạ tầng quan trọng: Một số ngân hàng trung ương xây dựng dựa trên cơ sở dữ liệu tập trung truyền thống (nhanh hơn, đơn giản). Những ngân hàng khác thử nghiệm công nghệ sổ cái phân tán (minh bạch hơn, hỗ trợ hợp đồng thông minh). Một số thậm chí thiết kế CBDC có thể hoạt động offline sử dụng công nghệ NFC cho các khu vực có internet kém.

Vấn đề quyền riêng tư mà không ai nói đến

Điều khiến CBDC trở nên không thoải mái là: mỗi giao dịch có thể được chính phủ theo dõi. Nếu bạn mua cà phê, ngân hàng trung ương biết. Nếu bạn chuyển tiền quốc tế, nó được ghi lại. Mặc dù điều này có thể giảm trốn thuế và gian lận, nhưng về cơ bản thay đổi mối quan hệ giữa công dân và tài chính của họ.

Rủi ro lớn hơn? Trong các chế độ độc tài hoặc trong khủng hoảng kinh tế, CBDC cho phép chính phủ đóng băng tài khoản ngay lập tức. Một số lo ngại rằng điều này có thể bị lợi dụng chống lại đối thủ chính trị hoặc dùng để kiểm soát hành vi qua giám sát tài chính.

Rủi ro gây gián đoạn hệ thống ngân hàng

Có một mối đe dọa ít rõ ràng hơn đối với các ngân hàng truyền thống. Nếu CBDC trở nên tiện lợi và được coi là an toàn hơn tài khoản ngân hàng thương mại, người dân có thể rút tiền gửi khỏi ngân hàng và chuyển vào ví kỹ thuật số của ngân hàng trung ương. Trong thời kỳ căng thẳng tài chính, điều này có thể diễn ra nhanh chóng. Các ngân hàng dựa vào tiền gửi của khách hàng để cho vay—nếu các khoản tiền gửi đó chạy sang CBDC, toàn bộ hệ thống cho vay có thể gặp áp lực.

CBDC so với Stablecoin và Tiền điện tử

So sánh này rất quan trọng để hiểu tại sao CBDC lại quan trọng:

• CBDC: do chính phủ bảo chứng, ổn định theo thiết kế, hoàn toàn tuân thủ quy định, là tiền hợp pháp
• Stablecoin: do công ty tư nhân kiểm soát, ổn định phụ thuộc vào quản lý dự trữ, không có trạng thái pháp lý ở hầu hết các quốc gia
• Tiền điện tử (Cryptocurrency): phi tập trung, biến động, không cần phép, nhưng rất đầu cơ

CBDC chiếm một vị trí trung gian độc đáo—chúng cung cấp hiệu quả kỹ thuật số của tiền điện tử mà không biến động, và sự bảo chứng của chính phủ mà không phải rủi ro từ công ty tư nhân.

Hiện trạng CBDC trên toàn cầu ngay bây giờ

Tính đến giữa 2025, hơn 130 quốc gia đang tích cực phát triển hoặc khám phá CBDC theo các tổ chức theo dõi lớn. Quá trình triển khai thực tế đang tăng tốc:

Ba quốc gia đã chính thức ra mắt CBDC bán lẻ cho công chúng: Nigeria, Bahamas, và Jamaica. Các đợt triển khai sớm này cung cấp dữ liệu quý giá về những gì hoạt động và những gì không.

Các nền kinh tế lớn như Trung Quốc (e-CNY), Ấn Độ (Digital Rupee), và Nga (Digital Ruble) đang chạy các chương trình thử nghiệm quy mô lớn, kiểm tra cách CBDC hoạt động trong điều kiện thực với hàng triệu người dùng.

Các quốc gia như Canada, New Zealand, và Nepal vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu, thận trọng hơn trước khi cam kết mở rộng.

Cuộc đua toàn cầu ngày càng gay gắt—quốc gia nào làm đúng CBDC trước sẽ có ảnh hưởng lớn đến cách hệ sinh thái tiền kỹ thuật số toàn cầu phát triển.

Bức tranh lớn hơn: Tại sao ý nghĩa của CBDC lại quan trọng ngay bây giờ

Hiểu ý nghĩa của CBDC không chỉ đơn thuần là biết đó là “tiền kỹ thuật số.” CBDC đại diện cho một cuộc tư duy lại căn bản về cách hệ thống tiền tệ hoạt động trong kỷ nguyên số. Chúng không thay thế tiền điện tử hay ngân hàng truyền thống—chúng là một sự tiến hóa song song, kết hợp các yếu tố của cả hai trong khi vẫn duy trì kiểm soát của chính phủ.

Câu hỏi thực sự không phải là liệu CBDC có trở thành phổ biến hay không, mà là chính phủ sẽ thực hiện chúng như thế nào để cân bằng giữa hiệu quả, quyền riêng tư, đổi mới và ổn định, kiểm soát và tự do. Những quyết định trong vài năm tới sẽ định hình tài chính toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới.