Tại sao Elon Musk luôn chiến thắng: Hệ thống 20 người và logic ẩn sau

Không phải tất cả những gì bạn thấy từ Musk đều là kết quả của cá nhân anh ta. Nhà đầu tư Shaun Maguire—người dẫn dắt vòng đầu tư gây tranh cãi vào SpaceX năm 2019—đã hé lộ một sự thật được ít người biết: Musk không hoạt động đơn lẻ, mà là một hệ thống phối hợp tinh vi gồm 20 thành viên cốt lõi.

Khi Tesla chỉ có vốn hóa 4-5 tỷ USD, khi Starlink chưa được chứng minh khả thi, Shaun—một tiến sĩ vật lý toán, cựu nhân viên DARPA, tuyển thủ eSports chuyên nghiệp—đã nhìn thấu những gì người khác bỏ qua. Ông không chỉ giúp SeQU IA CAPITAL quyết định đầu tư 20 triệu USD đầu tiên (sau đó nâng lên 600 triệu USD), mà còn hé lộ phương pháp luận đánh giá nhân tài, quản trị tổ chức và phân bổ vốn ở đẳng cấp cao nhất.

Bí mật thực sự: 20 người, 10 năm, một ý chí

Khi mọi người nói về Musk, họ thường nhấn mạnh vào những con số: 112 giờ làm việc mỗi tuần, điều hành SpaceX và Tesla cùng lúc, hay những bước đột phá công nghệ liên tiếp. Nhưng đây chỉ là nửa bức tranh.

Phía sau là một tập thể. Khoảng 20 người này không phải những thành viên bình thường. Họ đã làm việc với Musk hơn 10 năm, xây dựng niềm tin đến mức có thể—trong vài trường hợp—hành động theo tư duy của ông mà không cần xin phép. Họ biết khi nào báo cáo quyết định, khi nào có thể tự xử lý. Họ hiểu giới hạn chính xác giữa “được giao phó” và “có thể quyết định”.

“20 người này có thể trực tiếp hiện thực hóa ý chí của ông ấy, thực thi với sức mạnh, quy mô và độ chính xác. Đây là hệ thống vận hành mà các doanh nhân khác ở Silicon Valley hoàn toàn không có,” Shaun giải thích.

Sự ăn ý này không thể học nhanh hay tuyển dụng từ thị trường. Nó đòi hỏi ít nhất 10 năm liên tục thử thách giới hạn năng lực của nhau, xây dựng ngôn ngữ chung, calibrate cùng tiêu chí.

Cơ chế sàng lọc: “Cho dây để tự treo cổ”

Bên trong hệ thống này, có một cơ chế tuyển chọn cực kỳ khắt khe. Musk không tin vào quy trình luyện tập dài hạn. Thay vào đó, ông áp dụng chiến lược nhị nguyên:

• Thăng tiến cực nhanh nếu bạn thực thi được: Tốc độ thăng tiến sẽ vượt xa gần như mọi tổ chức khác trên thế giới
• Loại bỏ gần như ngay lập tức nếu thất bại: Làm hỏng một lần, cơ bản là bị loại khỏi tập thể cốt lõi

“Bạn liên tục để mọi người tiến lên với tốc độ vượt xa tổ chức khác, sẽ xây dựng được lòng trung thành cực mạnh với những người giỏi nhất. Bạn đã cho họ thứ mà nơi khác không thể có—cơ hội chứng minh năng lực thực sự của mình,” Shaun phân tích.

Kết hợp với đãi ngộ hào phóng, cơ chế này cuối cùng giữ lại 1% xuất sắc nhất trong tổ chức—họ mới là những người thực sự vận hành mọi thứ. Phần còn lại? Họ sẽ tìm kiếm cơ hội ở nơi khác.

15 bậc thang nhân tài: Tại sao bạn không thể nhìn thấy sự khác biệt

Có một hiện tượng lạ trong thế giới tuyển dụng: Những người tài ba nhất có thể nhìn thấy sự khác biệt giữa những ứng viên mà người bình thường coi là “tương đương nhau”. Nhưng điều ngược lại—những người kém hơn 3 bậc—hoàn toàn không thể phân biệt.

Shaun đưa ra một khung nhận thức cực kỳ tinh tế: Trong các lĩnh vực trí tuệ (toán học, vật lý lý thuyết, khoa học máy tính), tồn tại khoảng 15 cấp bậc có thể phân biệt rõ ràng. Từ “dễ dàng lấy bằng tiến sĩ toán ở đại học hàng đầu” đến “nhà toán học thế kỷ có một” (như chủ nhân Fields Medal).

Nhưng đây là một hệ thống không trong suốt một chiều.

• Người trình độ cao có thể trong 30 phút đối thoại, đánh giá chính xác đối phương ở cấp bậc nào (sai số không quá 1-2 bậc)
• Nhưng người thấp hơn 3 bậc trở lên, cơ bản không thể phân biệt sự khác biệt giữa các cấp cao hơn

Ví dụ: Một giáo viên toán trung học sẽ coi tất cả học sinh SAT toán 800 điểm (điểm tuyệt đối) là “bằng nhau”—nhưng trong số này, có người sẽ thành chủ nhân Fields Medal, có người chỉ là sinh viên tốt nghiệp đại học hàng đầu.

So sánh với hệ số Elo: Lý do bạn không nhận ra giỏi

Shaun dùng hệ số Elo trong cờ vua để minh họa tuyệt vời:

• 2850 điểm (vô địch thế giới) vs 2700 điểm (đại kiện tướng bình thường): Áp đảo, tỷ lệ thắng trên 99%
• 2700 điểm vs 2500 điểm (vừa đạt đại kiện tướng): Ưu thế rõ rệt, tỷ lệ thắng 85-90%
• Nhưng để người chơi 1000 điểm xem các ván đấu này: Họ hoàn toàn không phân biệt được sự khác biệt trình độ

Ngược lại, để người 2800 điểm xem 10 nước cờ của đối thủ, ông ta có thể đánh giá chính xác trình độ. “Đây là năng lực cốt lõi với nhà đầu tư: Công việc chính của tôi là đánh giá người và tài năng, đặc biệt ở giai đoạn sớm nhất. Hiểu được sự khác biệt cấp bậc nhân tài, đó là siêu năng lực tuyệt đối.”

Cách Musk nhìn ra tư duy kỹ sư từ một cuộc phỏng vấn

Shaun chia sẻ một chi tiết: Musk phỏng vấn một sinh viên đại học học kinh tế, lập tức nhận định “cậu sẽ không làm phát triển kinh doanh, cậu nên làm kỹ thuật cơ khí”, vì ông nhìn ra người này có tư duy kỹ sư.

Người này sau đó trở thành kỹ sư rất kỳ cựu. Khả năng này không thể giả vờ—đó là siêu năng lực thực sự, và nó xuất phát từ quá trình hiệu chuẩn dài hạn.

Năng lực hiệu chuẩn của Shaun đến từ tiếp xúc trực tiếp với nhân tài cực đoan:

• Năm 2010 tham gia chương trình hè của Clay Math Institute tại Brazil, ở chung với 100 nhà toán học hàng đầu, bao gồm 2 chủ nhân Fields Medal
• Thực tập tại DRW với đồng nghiệp ba lần vô địch Putnam Competition, ba lần huy chương vàng IMO
• Quen biết nhiều chủ nhân Nobel trước khi họ đoạt giải, như Kip Thorne

“Bạn tận mắt chứng kiến 0.001% người xuất sắc nhất như thế nào, tiêu chuẩn đánh giá của bạn sẽ thay đổi mãi mãi.”

Phương pháp đầu tư: Xác định năng lực cần thiết trước

Khung đầu tư của Shaun rất rõ ràng và có thể ứng dụng:

Bước một: Công ty này cần những phẩm chất nào để thành công? Có những công ty không cần trí tuệ cao (ví dụ công ty thu gom rác thông thường), nhưng “robot thu gom rác” thì lại cực kỳ quan trọng.

Bước hai: Nhà sáng lập ở cấp bậc nào với những phẩm chất quan trọng nhất này?

Có thể là năng lực bán hàng, có thể là năng lực toán học gốc (với công ty nghiên cứu AI), cũng có thể chỉ là năng lực chịu áp lực. “Điều then chốt là phải xác định rõ phẩm chất nào thực sự quan trọng, sau đó đánh giá người này ở mức nào trên phương diện đó.”

Trường hợp: Đọc một email lạnh và biết ngay năng lực kỹ thuật

Công ty Factory do Shaun đầu tư, nhà sáng lập Matan Grinberg đã gây ấn tượng chỉ bằng một email lạnh. Grinberg đề cập rằng khi còn học đại học, ông đã cùng Juan Maldacena—một trong những nhà vật lý lý thuyết dây nổi tiếng nhất thế giới—viết bài báo chung.

“Với tôi, chỉ riêng thông tin này đã có nghĩa—người này có năng lực kỹ thuật ít nhất cấp 2600 (so sánh với điểm cờ vua).”

Insight then chốt:

• Nếu là hợp tác thời nghiên cứu sinh với Juan, ngưỡng khoảng 2300
• Nhưng ngay từ đại học đã có thể hợp tác xuất bản với Juan, nghĩa là 2600+

“Anh ấy chỉ nói ‘đã xuất bản với Juan’, chứ không phải ‘Juan Maldacena’—cách giao tiếp ở đẳng cấp cao này tôi rất thích.” Ngoài ra, nhà sáng lập này vừa có năng lực kỹ thuật cực mạnh, vừa có năng lực bán hàng và đồng cảm xuất sắc—đó mới là tổ hợp ma thuật thực sự.

Phần lớn nhà đầu tư mạo hiểm sẽ hoàn toàn bỏ qua tín hiệu này. Tại sao? Vì họ không có năng lực hiệu chuẩn trong lĩnh vực này. Đây cũng giải thích tại sao những dự án thực sự tốt thường bị các nhà đầu tư “bên ngoài” bỏ lỡ—không phải nhà sáng lập không đủ tốt, mà là người đánh giá hoàn toàn không hiểu.

SpaceX 2019: Trận chiến thuyết phục của một nhà tiên tri

Năm 2019 đầu tư vào SpaceX khi vốn hóa Tesla chỉ 4-5 tỷ USD, Shaun đối mặt với sức ép lớn nhất. Một đối tác thậm chí chấm 1/10 điểm. Cuộc thảo luận là “cuộc đối thoại gây tranh cãi và kịch liệt nhất” mà ông từng trải qua. Nhưng ông không chấp nhận câu trả lời “không”.

Chiến lược thuyết phục được áp dụng: Bước đầu tiên là nhận một khoản đầu tư thử nghiệm 20 triệu USD (lúc đó nhóm muốn 600 triệu USD). Sau đó trong 6 tháng tiếp theo, cứ 3 tuần lại gửi cập nhật tiến độ cho tất cả người quyết định.

“Cách làm này có hai tác dụng: Một là để họ thấy sự kiên trì của bạn, đây không phải ý tưởng bộc phát; hai là để họ thấy dữ liệu dọc—thấy tốc độ và gia tốc của tiến triển. Bạn thường có thể thay đổi suy nghĩ của người khác bằng cách này.”

Phương pháp luận này áp dụng cho mọi tình huống: Rất khó thay đổi lòng người chỉ bằng một điểm dữ liệu, nhưng theo thời gian, dòng dữ liệu liên tục có thể hiệu chỉnh lại nhận thức.

Ngày nay đầu tư SpaceX nhìn có vẻ là thương vụ hiển nhiên, nhưng năm 2019, Starlink chưa được chứng minh khả thi, tên lửa tái sử dụng mới bắt đầu hoạt động, Tesla chưa phải công ty nghìn tỷ USD. Cả ngành hàng không vũ trụ chưa được nhà đầu tư chính thống hiểu. Đầu tư đúng không phải do may mắn, mà vì ông có khả năng nhìn ra sự khác biệt cấp bậc mà người khác không thấy.

Tại sao gần như tất cả mọi người đều đánh giá thấp các công ty của Musk

The Boring Company: Độ khó kỹ thuật bị bỏ qua

Một chi tiết gây sốc: Khi Shaun hỏi Steve Davis (nhân viên đầu tiên của SpaceX, hiện là người phụ trách The Boring Company) về độ khó kỹ thuật của máy khoan mục tiêu “Zero People In Tunnel, Continuous Mining”, câu trả lời là: Khó hơn Falcon 9 một chút, dễ hơn Falcon 9 bản tái sử dụng.

Thiết bị này có độ khó kỹ thuật cao hơn cả Falcon 9—nhưng bên ngoài hoàn toàn không hiểu. Lý do? Mọi người chỉ so sánh tuyến tính.

Họ so một máy khoan với một máy khoan khác, nhưng không nhìn ra sự khác biệt thế hệ giữa Falcon 1, Falcon 9, Falcon 9 bản tái sử dụng, Starship.

“Tiền lệ và cực hạn”: Giới hạn nhận thức

Musk có một quan sát sâu sắc: Mọi người chỉ phản ứng với “tiền lệ và cực hạn”.

• Tiền lệ: Bạn đã vượt qua giai đoạn phi tuyến tính, thực sự đạt mục tiêu
• Cực hạn: Tên lửa nổ hoặc hạ cánh—sự khác biệt trực quan mà người bình thường hiểu được

Nhưng mọi người không hiểu được:

• Sự khác biệt về khối lượng tải trọng hữu ích
• Sự khác biệt về quỹ đạo có thể đạt được
• Sự khác biệt về độ phức tạp kỹ thuật phía sau

“Vì vậy The Boring Company hiện tại giống SpaceX trước năm 2009—trước khi đạt cột mốc ‘Zero People In Tunnel, Continuous Mining’, bên ngoài không cảm nhận được tiến triển. Nhưng một khi đạt được, nhận thức sẽ nhảy vọt gấp 10 lần.”

Robot Optimus: Tạo “khoảnh khắc cực hạn”

Tại sự kiện Tesla, Shaun chứng kiến 20 robot Optimus bước ra. “Chúng đi từ khoảng 9-12 mét, lúc đầu tôi thực sự không phân biệt được là diễn viên thật hay robot. Tôi nhìn mặt trước—giống như nhìn người. Sau đó tôi nhìn xuống thân, đến khi thấy eo—rất hẹp, không giống người—tôi mới xác nhận đây là robot thật.”

Trải nghiệm này tạo ra cú sốc tâm lý phi tuyến tính, khiến người ta thực sự cảm nhận được “tương lai đang đến”. Đó là sở trường của Musk: Tạo ra những cột mốc, khoảnh khắc gây chấn động, giúp mọi người trực quan hiểu điều sắp xảy ra—điều mà biểu đồ và dữ liệu không bao giờ làm được.

Phân bổ vốn: Nghệ thuật của quy mô đặt cược

Shaun cho rằng năng lực phân bổ vốn của Musk bị đánh giá thấp nghiêm trọng. Điểm then chốt không phải “đầu tư vào cái gì”, mà là “khi nào, quy mô bao nhiêu”.

Ví dụ với Starlink: SpaceX bắt đầu nghiên cứu từ khoảng 2013, nhưng đầu tư không lớn—họ chờ Falcon 9 tái sử dụng thành công. Sau khi đạt được năm 2016, họ mất thêm hai năm giải quyết chi tiết kỹ thuật. Đến khoảng 2018, Musk mới xác nhận các yếu tố đã sẵn sàng:

• Công nghệ anten mảng pha đủ trưởng thành
• Chi phí phóng tên lửa kinh tế khả thi (vì tên lửa tái sử dụng)
• Số lần bay mỗi năm có thể tăng mạnh (không phải chế tạo tên lửa mới mỗi lần)

“Lúc này, cược nhỏ nâng lên cược trung bình. Khi mô hình kinh tế đơn vị của cược trung bình được xác nhận, lại nâng lên cược lớn.”

Shaun so sánh với quỹ phòng hộ: “Nếu bạn có ý tưởng mơ hồ về một công ty nhưng chưa hiểu rõ, bạn sẽ mua trước 1% vị thế—điều này giúp bạn bắt đầu thực sự học về công ty đó. Từ bên ngoài rất khó học sâu, nhưng có vị thế rồi, bạn sẽ có cảm xúc, quan tâm hơn. Nếu luận điểm được xác nhận, tăng từ 1% lên 5% hoặc 10%.”

Từ chiến trường đến đầu tư: Bước nhảy nhận thức

Khi học tiến sĩ, Shaun được DARPA tuyển dụng sang Afghanistan. Điều này hoàn toàn không nằm trong kế hoạch ban đầu, nhưng ông nói: “Tôi muốn phục vụ đất nước, đây là mức độ nhảy vào lửa lớn nhất.”

“Ở vùng chiến sự, tốc độ học hỏi nhanh đến không tưởng—vì có mức độ phản hồi và nguy hiểm như vậy.”

Tháng 3 hoặc 4 năm 2012, Shaun lái xe từ một căn cứ sang căn cứ khác để báo cáo. Hôm đó trên đường không có chiếc xe nào—bình thường mất 45 phút đến 1 tiếng, hôm đó chỉ 15 phút đã tới nơi. “Tôi lập tức cảm thấy có gì đó không ổn.”

Đến căn cứ, ông hỏi mọi người về tình báo. Mọi người cảm nhận được không khí bất thường, nhưng không có thông tin rõ ràng. Khoảng 2-3 tiếng sau, xảy ra một vụ tấn công phối hợp quy mô lớn—6 căn cứ khác nhau trên toàn quốc bị tấn công cùng lúc.

Khi trực giác mách bảo có vấn đề mà dữ liệu không thể hiện—nghĩa là hệ thống dữ liệu cần cải tiến. Trải nghiệm này khiến Shaun nhận ra: Bạn không thể chỉ phụ thuộc vào dữ liệu. Đôi khi, cảm giác của một người hiểu rõ môi trường lại chính xác hơn bất kỳ thống kê nào.

Những người vận hành cùng Musk: Tiêu chí lặng lẽ

Nhân vật như Gwynne Shotwell, Steve Davis và Antonio Gracias—những người duy trì mối quan hệ lâu dài với Musk—đều có những đặc điểm chung:

Thứ nhất, sẵn sàng thực sự làm việc. Antonio Gracias ngủ lại nhà máy Tesla tham gia tăng sản lượng—“mức độ cống hiến này khó diễn tả hết sự tôn trọng.”

Thứ hai, kín miệng tuyệt đối. “Nghe có vẻ đơn giản, nhưng khi bạn thực sự muốn thay đổi tương lai, đôi khi cần bất ngờ. Phần lớn nhà đầu tư sẽ tiết lộ bí mật. Giữ được bí mật là ngưỡng rất thấp, nhưng phần lớn không làm được.”

Thứ ba, hỗ trợ 24/7. Dù thời điểm tốt hay xấu đều có mặt—Antonio làm tốt hơn gần như mọi nhà đầu tư khác ở điểm này.

Thứ tư, hiểu “quyết định kiểu AlphaGo”. Shaun ví Musk như AlphaGo: “AlphaGo sẽ đi những nước mà tuyển thủ cờ vây không hiểu nổi, nhưng sau 17 nước AlphaGo thắng, mọi người mới nhận ra ‘trời, nước cờ đó thật điên rồi’. Làm việc với Musk cũng vậy—ông sẽ làm những điều cực kỳ trái trực giác, lúc đó bạn không hiểu, nhưng 6 tháng hay 1 năm sau bạn sẽ hiểu, và nhìn lại như nhà tiên tri.”

Người không hiểu điều này sẽ tiết lộ kế hoạch, nghi ngờ quyết định. Người hiểu sẽ tin vào hệ thống, tin vào hướng đi, trung thành với đồng đội, lấy sứ mệnh làm trung tâm.

Bài học từ thất bại: Bán Nvidia ở 600 tỷ USD

Shaun mua Nvidia từ IPO năm 1999 (lúc 13 tuổi, vì chơi game cần card đồ họa), giữ đến mức vốn hóa 600 tỷ USD. Lúc đó doanh thu trung tâm dữ liệu và game mỗi mảng khoảng một nửa, ông cảm thấy định giá quá cao, nên bán.

Sai ở đâu?

Thứ nhất, đánh giá thấp Jensen Huang. “Dù tôi nắm giữ lâu dài, tôi cũng không nhận ra Jensen Huang xuất sắc đến mức nào. Ông ấy thực sự rất giỏi, phát huy lợi thế của mình đến mức không tưởng.”

Thứ hai, đánh giá thấp việc thị trường phi lý có thể trở thành lời tiên tri tự hoàn thành. Shaun cho rằng lúc đó thị trường hơi phi lý, nhưng Jensen Huang tận dụng điều này quá tốt, khiến Nvidia trở nên cực kỳ giá trị, còn AMD và Intel trở nên rất rẻ, buộc phải cắt giảm đầu tư. Vì vậy Nvidia giờ có thể tăng đầu tư điên cuồng, còn kế hoạch đuổi kịp của AMD và Intel cơ bản bị đè bẹp.

Thứ ba, bị “dòng tiền không hiểu phần cứng” làm nản lòng. Shaun rất bực: “Tôi nghiên cứu Broadcom, TSMC, ASML từ nhỏ, hiểu rõ về bán dẫn. Nhưng hai năm trước dòng tiền đổ vào, thậm chí không biết Mellanox là gì, mà nói Nvidia sẽ lên 3 nghìn tỷ USD. Tôi nghĩ: Thôi, tôi rút.”

Bổ sung quan trọng: Shaun cho rằng thương vụ Nvidia mua Mellanox năm 2019 (khoảng 8 tỷ USD) “có thể là một trong những thương vụ mua lại tốt nhất lịch sử”, tạo cho Nvidia lợi thế công nghệ kết nối cực lớn—đây là ưu thế động đất trong thời đại trung tâm dữ liệu.

Bài học: “Nếu lúc đó hiểu rõ Jensen Huang xuất sắc đến mức nào, ông đã tránh được sai lầm này. Nhưng nhiều dòng tiền đổ vào Nvidia không biết gì về bán dẫn—đôi khi, sự thiếu hiểu biết lại giúp bạn không bị ràng buộc bởi ‘định giá hợp lý’. Kiến thức chuyên sâu đôi khi khiến bạn quá thận trọng.”

Con đường không theo lối mòn: Từ lớp 7 đến eSports

Ngày thứ hai lớp 7, Shaun bị đặt tên thứ hai là “Joel” bởi một học sinh giàu có. Tên này theo ông suốt thời trung học. Có những trải nghiệm bị xé tay áo, bị đuổi theo để thể hiện quyền lực—“chúng tôi là hai người cuối cùng còn nguyên tay áo”.

Điều này giải thích tại sao Shaun trở thành tuyển thủ eSports chuyên nghiệp từ lớp 8-10. Mỗi ngày chơi Counter-Strike 10 tiếng, tham gia đội tuyển hàng đầu Bắc Mỹ, kiếm được khoảng 10.000 USD/năm. Ông học được gì?

• Kiến thức mạng cơ bản: Để giảm 10ms độ trễ, ông học mạng máy tính, dùng công cụ phân tích jitter mạng gia đình
• Hợp tác đội nhóm cực hạn: Phối hợp chiến thuật 5v5, đạt trình độ giao tiếp của vận động viên chuyên nghiệp
• Hiểu biết góc độ chính xác: Ví dụ ở bản đồ de_Aztec, cần hai đồng đội đứng góc 90 độ, như vậy dù đối thủ phản ứng nhanh giết người đầu, người thứ hai vẫn đảm bảo hạ được đối thủ

“Phụ huynh nghĩ con nghiện game là xấu, quan điểm của tôi là: Đam mê bất cứ thứ gì còn hơn thờ ơ.”

Ông từng bị điểm F môn đại số 2 trung học, nhưng cuối cùng lấy bằng tiến sĩ vật lý toán. Vì sao? Vì game dạy ông tư duy hệ thống và hợp tác đội nhóm—những yếu tố cốt lõi để thành công trong lĩnh vực khoa học.

Insight cuối cùng: Tại sao gần như tất cả mọi người đều bỏ lỡ

Có một công thức ẩn sau tất cả những gì Musk làm:

• Tuyệt đối là một hệ thống, không phải một người
• Nhân tài bị đánh giá sai vì phần lớn người không có năng lực hiệu chuẩn
• Tiến triển bị bỏ qua vì chúng không thể hiện ra “tiền lệ hoặc cực hạn”
• Tầm nhìn dài hạn bị hiểu lầm vì trí tuệ tập thể cần thời gian xây dựng tin cậy

Phần lớn nhà đầu tư, nhà phân tích, thậm chí các giáo sư đại học đều nhìn từ bên ngoài. Họ không thấy những tín hiệu tinh tế mà những người ở trong hệ thống nhận ra.

Đó là tại sao, những quyết định “điên rồ” của Musk lại thường đúng—không phải do may mắn, mà vì ông có một hệ thống để xác nhận, hiệu chuẩn và thực thi.