Crypto có thực sự đi lệch hướng? Từ lý tưởng đến sòng bạc giận dữ

Gần đây, một bài viết với tiêu đề “Tôi đã uổng phí tám năm đời trong crypto” gây ra không ít tranh cãi. Tác giả Ken Chang bộc bạch sự thất vọng sâu sắc: anh bước vào ngành này với niềm tin rằng blockchain sẽ tái cấu trúc hệ thống tài chính toàn cầu, nhưng thực tế lại là một bãi cờ bạc khổng lồ, phục vụ đầu cơ mang tính chất giận dữ hơn là xây dựng cơ sở hạ tầng có nghĩa.

Không thể nói anh sai. Khi nhìn lại mười lăm năm lịch sử Bitcoin, chúng ta thấy rõ ràng: ngoài một vài ứng dụng thực sự có giá trị (Bitcoin, stablecoin, DEX), phần còn lại chủ yếu là những con số tăng giảm, meme coin phát hành rồi sụp đổ, perpetual contract với mục đích duy nhất là “ăn chân” nhau, và cả một hệ sinh thái của những chiếc bẫy tài chính. Mỗi ngày có hàng trăm project token mới ra đời, hàng trăm ICO phổ biến, và hàng trăm cách để mất tiền - đó không phải là sự đổi mới, đó là một lễ hội giận dữ có quy mô.

Ken từng sở hữu công việc tại Ribbon Finance, một giao thức bán quyền chọn hệ thống. Anh nhận ra rằng mình không phải đang xây dựng một thế giới tài chính phi tập trung, mà là một phần của cỗ máy kiếm tiền cho những người chơi thặng dư. Nỗi lòng này có lẽ không chỉ riêng anh cảm thấy.

Lịch sử công kích lặp lại

Đến đây, điều thú vị là Mike Hearn - một trong những nhân vật huyền thoại của Bitcoin - đã nói gần như điều tương tự gần mười năm trước. Hearn cho rằng Bitcoin đã thất bại vì cộng đồng đứng sau nó thất bại. Thay vì trở thành tiền tệ phi tập trung thực sự, Bitcoin đã trở thành một hệ thống do nhóm nhỏ người kiểm soát, và công nghệ vốn được thiết kế để ngăn chặn điều này lại hoàn toàn vô hiệu. Luận điểm của Hearn và Ken tương tự nhau: công nghệ có mục đích ban đầu, nhưng kết cục đã bị thay đổi.

Lịch sử lặp lại chính là bằng chứng rằng đây không phải là vấn đề cá nhân, mà là mâu thuẫn hệ thống giữa những gì crypto hứa hẹn và những gì nó thực sự làm được.

Năm khát vọng mâu thuẫn của crypto

Để hiểu tại sao ngành này lại phân kỳ như vậy, chúng ta phải nhìn lại những gì các phe phái khác nhau trong crypto thực sự muốn:

Phái một: Tiền tệ lành mạnh Những người tin vào Bitcoin như một loại tiền tệ sẽ thay thế đô la, sẽ mang lại một trật tự tiền tệ mới. Họ coi tất cả những thứ khác là nhiễu loạn. Nhưng sau 15 năm, Bitcoin vẫn chỉ là tài sản cầm chừng, giá của nó còn phụ thuộc nhiều hơn vào cảm xúc nhà đầu tư chứ không phải mệnh giá thực tế.

Phái hai: Mã hóa hợp đồng Ethereum và các nhà phát triển Smart contract tin rằng một khi chúng ta có thể viết các điều khoản giao dịch bằng code, thế giới sẽ trở nên hiệu quả hơn. Ý tưởng này tuy hợp lý về mặt trừu tượng, nhưng trong thực tế, hầu hết smart contract được sử dụng cho phái sinh - một dạng cờ bạc tinh vi hơn mà thôi.

Phái ba: Sở hữu kỹ thuật số Web3 và NFT hứa hẹn rằng quyền sở hữu trên internet sẽ trở thành thực. Mục tiêu này không hoàn toàn vô lý, nhưng việc thực hiện thì sai lầm tệ. Hàng tỷ đô la đầu tư vào NFT và Web3 social network, nhưng hiếm có ai còn tin vào chúng nữa.

Phái bốn: Nâng cao hiệu quả thị trường vốn Đây là mục tiêu “mù mờ” nhất - nó không có màu sắc tư tưởng rực rỡ như các phái khác. Tuy nhiên, nó lại là động lực thực sự của nhiều dự án: hệ thống tài chính Tây phương quá cũ kỹ, quá khó nâng cấp, cần được xây dựng lại từ đầu. Công nghệ blockchain có thể là câu trả lời, nhưng khi thành công, lợi ích sẽ chủ yếu đi vào túi những công ty lớn.

Phái năm: Tài chính bao trùm toàn cầu Cuối cùng, vẫn có những người lạc quan tin rằng blockchain sẽ mang dịch vụ tài chính chi phí thấp đến mọi nơi trên thế giới. Ít nhất điều này có bằng chứng thực tế - nhất là với stablecoin ở các nước lạm phát hoặc không có hạ tầng ngân hàng.

Những lỗ hổng nhìn thấy được

Vấn đề là: ngành crypto đang cố gắng thực hiện năm mục tiêu hoàn toàn khác nhau một lúc, mà chúng có xung đột lẫn nhau. Những người mơ ước về một thế giới phi tập trung thấy hàng tỷ đô la VCs rót vào các blockchain mới hoàn toàn không cần thiết. Những người theo dõi công nghệ thấy hàng đống prediction market vô nghĩa, meme coin giận dữ, và perpetual DEX hoạt động chỉ vì các quỹ sẵn sàng chi tiền cho chúng.

Thực tế là: quỹ đầu tư mạo hiểm không sai khi làm những gì mà các nhà đầu tư muốn - họ chỉ là những kênh dẫn vốn. Nhưng chính thị trường kích thích các loại hình đầu cơ này. Sự bùng nổ của meme coin launchpad, giận dữ trading, và tài chính hư vô không phải là tác phẩm của các kẻ xấu - đó là kết quả tự nhiên khi bạn xây dựng một thị trường vốn không cần xin phép.

Lạc quan thực tế là đáp án

Vậy ai đúng? Những người lạc quan hay những người bi quan?

Thực sự, câu trả lời nằm ở giữa. Đầu cơ, sốt xình sành, và chứng vốn tương xứng là những tác dụng phụ tất yếu (tuy khó chịu) khi xây dựng hạ tầng tài chính mới. Chúng gây ra chi phí nhân sự thực sự, nhất là khi các thế hệ trẻ dần bình thường hóa sự giận dữ của meme coin trading, xem nó như một trò chơi chứ không phải một hình thức cờ bạc.

Nhưng đây là cái giá của sự tự do. Bạn không thể xây dựng một thị trường vốn mở mà lại kiểm soát được tất cả những gì mọi người làm với nó.

Điều quan trọng là: crypto có mục tiêu hợp pháp, những lý tưởng đó là động lực khiến hàng chục nghìn người đồng hành. Chỉ là, kết quả có lẽ sẽ không đẹp lắm như bạn tưởng tượng. Bitcoin sẽ không đột ngột thay thế đô la. NFT không cách mạng hóa quyền sở hữu kỹ thuật số. Thị trường vốn lên blockchain một cách chậm chạp. Smart contract chủ yếu bị dùng cho các công cụ phái sinh.

Nhưng hiện trạng vẫn tốt hơn bao giờ hết. Chúng ta có Bitcoin, stablecoin, DEX, và những ứng dụng thực sự phù hợp với thị trường. Đó là tiến bộ. Những điều khác - giận dữ meme coin, perpetual trading, đầu cơ - chỉ là những khối u xấu xí trên bụng của ngành, khó loại bỏ nhưng khách quan tồn tại.

Lựa chọn là của bạn: hoặc chấp nhận những tác dụng phụ đó vì những gì có thể đạt được, hoặc buông bỏ. Cả hai đều hợp lý. Nhưng nếu bạn ở lại, hãy nhớ: hãy lạc quan dựa trên sự thực tế, chứ không phải lạc quan mù quáng. Chỉ có cách này, bạn mới có thể chịu nổi.