Web3 không phải là phi tập trung, mà là Agency — Tầm nhìn mới của Gavin Wood về khả năng làm chủ của cá nhân

Gavin Wood, współzałożyciel Ethereum và nhà sáng lập Polkadot, trong buổi PBA gần đây tại Bali đã trình bày một góc nhìn hoàn toàn khác về Web3. Thay vì tập trung vào decentralization — khái niệm mà theo ông đã trở nên mơ hồ và lạm dụng — ông đề xuất chuyển hướng cuộc thảo luận sang “Agency”, tức là khả năng làm chủ và chủ quyền của cá nhân.

Từ công nghệ đến triết lý — làm thế nào từ “decentralization” mất đi ý nghĩa

Wood thẳng thắn thừa nhận rằng, thuật ngữ “Web3” do ông đặt ra vào năm 2014, ngay trước sinh nhật lần thứ 24 của mình. Ban đầu, nó đề cập đến toàn bộ hệ sinh thái công nghệ mà ông đã làm việc cùng tại Ethereum — hợp đồng thông minh, giao thức truyền thông, hệ thống lưu trữ dữ liệu. Tuy nhiên, ngày nay, khái niệm này đã trở nên mơ hồ đến mức mất đi sức mạnh ban đầu của nó.

Càng gây tranh cãi hơn là từ “decentralization”. Wood nhấn mạnh rằng, qua nhiều năm, nhiều chuyên gia đã nhầm lẫn giữa decentralization và phân phối. Những gì ông hiểu là decentralization gần hơn với “liên bang” — chia nhỏ một trung tâm thành nhiều đơn vị nhỏ hơn, liên kết với nhau. Hệ thống ngân hàng toàn cầu hiện nay hoạt động dựa trên nguyên tắc này.

Vì vậy, ông thích dùng thuật ngữ “Agency”. Nó chính xác, dễ hiểu đối với các nhà kinh tế, đồng thời mạnh mẽ và ngắn gọn. Trong kinh tế, Agency có ý nghĩa rõ ràng — đó là khả năng của cá nhân để hành động độc lập, đưa ra quyết định mà không bị cản trở bởi các cấu trúc bên ngoài. Đây là cốt lõi của Web3, mà mỗi người nên khám phá xem điều đó có ý nghĩa gì đối với sự tự chủ của chính họ.

Tại sao Apple, Netflix và Solana không mang lại cho bạn quyền làm chủ thực sự

Wood rõ ràng định nghĩa vấn đề: mọi người nên có động lực rời khỏi hệ sinh thái Web2, nhưng không ai giải thích tại sao. Câu trả lời rất đơn giản — bởi vì Web3 mang lại cho bạn quyền làm chủ thực sự, cho phép bạn là chủ thể của số phận của chính mình.

Các dịch vụ Web2 hiện tại — dù là Apple, Netflix hay hệ thống ngân hàng — không cung cấp cho bạn sự tự chủ này. Các tập đoàn quyết định thay bạn. Bạn muốn chuyển tiền lên sàn giao dịch crypto? Ngân hàng từ chối, nói rằng không tin tưởng vào hướng đi này. Bạn muốn sử dụng một chức năng nào đó trong ứng dụng? Apple nói “không”, và bạn không có lựa chọn.

Solana — mặc dù Wood nhấn mạnh rằng nó không “tệ bằng” Apple — cũng không giải quyết được vấn đề cốt lõi về thiếu khả năng làm chủ. Mạng lưới có thể nhanh, nhưng nếu quyết định cuối cùng về tài nguyên hoặc dữ liệu của bạn do một trung tâm quyền lực trung ương đưa ra, bạn không có quyền làm chủ thực sự.

Giáo dục thay vì tiền bạc — chiến lược dài hạn

Wood đề cập một điểm quan trọng: nhiều hệ sinh thái cạnh tranh bằng cách “dội tiền vào các dự án”. Tuy nhiên, tiền bạc mà không có tầm nhìn dài hạn là một khoản đầu tư phí phạm. “Nếu phía bên kia dựa vào tiền, nhưng không tạo ra giá trị dài hạn, chúng ta có thể kiên nhẫn và quan sát” — ông nói.

Thay vào đó, ông đề xuất cạnh tranh bằng “ý tưởng” chứ không phải “tiền bạc”. Polkadot và Ethereum đại diện cho các giá trị khác, cách tiếp cận khác về hệ thống tài chính và xã hội. Đây không phải là sự đầu cơ ngắn hạn, mà là một thay đổi dài hạn trong câu chuyện.

Vì vậy, ông đầu tư lớn vào giáo dục. PBA (Polkadot Blockchain Academy) không chỉ là các khóa học kỹ thuật — đó là một phần của hệ giá trị toàn diện, nhằm giúp mọi người hiểu tại sao họ nên chuyển sang Web3 và điều đó có ý nghĩa gì đối với khả năng làm chủ của họ.

Tương lai của PBA — từ kỹ thuật đến triết lý

Wood định hướng cho PBA trong những năm tới. Các khóa học nên có nhiều nội dung hơn về “khả năng làm chủ của cá nhân”, tập trung vào sản phẩm, chứ không chỉ về kiến trúc, và khám phá nhiều hơn cách tiếp cận người dùng thông thường. Ít các chi tiết kỹ thuật về cách Polkadot được xây dựng, nhiều hơn về kinh tế, lý thuyết trò chơi và nền tảng của mật mã.

Triết lý rõ ràng: “Educate to liberate — Giáo dục là con đường đến tự do”. Wood nhấn mạnh rằng, chính việc hiểu rõ thế nào là Agency là bước đầu tiên. Bước thứ hai là giáo dục những người có tiềm năng trở thành những tác nhân thực sự. Bước thứ ba là thúc đẩy thái độ này trong cộng đồng rộng lớn hơn, ngoài bong bóng crypto.

Hơn 8 tỷ người đang chờ đợi một sự thay thế cho hệ thống hiện tại. Họ không chờ đợi công nghệ — công nghệ đã có sẵn rồi. Họ chờ đợi lời giải thích tại sao công nghệ này hữu ích cho họ, và cách sử dụng nó để thực sự kiểm soát số phận tài chính và xã hội của mình. Đó chính là sứ mệnh của Polkadot ngày hôm nay.