Những cái bẫy dễ mắc nhất của người thông minh: Dùng lý thuyết hào nhoáng để biện hộ cho những điều xấu xa

Bạn có để ý không, những người giỏi ăn nói và biện luận thường dễ dàng dùng một bộ lý luận nghe có vẻ không chê vào đâu được để biện hộ cho một việc rõ ràng là xấu?

Điều này không phải là ngẫu nhiên. Vitalik trong bài viết gần đây đã chỉ ra một sự thật đau lòng: Người càng thông minh, càng cần dùng “quy tắc ngu ngốc” để tự ràng buộc bản thân. Nếu không, trí tuệ cao chỉ trở thành công cụ tự lừa dối chính mình tốt nhất.

Người thông minh làm thế nào để đóng gói lời dối trá thành chân lý

Hãy tưởng tượng những cảnh sau:

Một ông lớn công nghệ sa thải 30%, chính thức nói là “đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tối ưu hóa phân bổ nhân lực”.

Một dự án phát hành coin ảo, tuyên bố là “sử dụng quản trị phi tập trung để thúc đẩy nền kinh tế toàn cầu”.

Một nhà nghiên cứu AI đẩy nhanh công nghệ chưa trưởng thành, lý do là “tôi không làm thì người khác cũng sẽ làm, đó là quy luật tất yếu của lịch sử, tôi chỉ theo xu thế”.

Đây chính là hiện tượng “não vũ trụ” mà Vitalik đề cập — dùng các thao tác tư duy cao cấp để đóng gói những việc vô lý thành có đạo lý.

Vấn đề là, các khung lý luận này bản thân giống như một cái hố không đáy. Chỉ cần bạn kéo dài dòng thời gian đủ lớn, vẽ ra “mục tiêu cuối cùng” đủ rộng lớn, mọi hành vi xấu trong hiện tại đều có thể được hợp lý hóa bằng “lợi ích tương lai”.

Cái bẫy của “Chủ nghĩa dài hạn”

“Chủ nghĩa dài hạn” là một trong những lý do dễ bị lợi dụng nhất ngày nay.

Lập luận chống chịu cao là: “Cây này sau 10 năm có thể cao thêm 5 mét” — điều này rõ ràng, có thể kiểm chứng.

Chủ nghĩa dài hạn ít chống chịu hơn là: “Dù tôi làm một việc cực kỳ phi đạo đức bây giờ, nhưng sau 500 năm loài người có thể sống trong một xã hội Utopia, tổng hạnh phúc trong tương lai là vô hạn, nên hy sinh hiện tại là bỏ qua.”

Hiểu chưa? Chỉ cần kéo dài quy mô đủ xa, bạn có thể biện hộ cho bất kỳ tổn thương nào trong hiện tại. Như Vitalik nói: “Nếu luận cứ của bạn có thể chứng minh bất kỳ điều gì là chính đáng, thì luận cứ của bạn không thể chứng minh được gì cả.”

Chiến thuật xóa bỏ trách nhiệm của “Chủ nghĩa tất yếu”

Một lý do phổ biến khác là “Chủ nghĩa tất yếu”. Đặc biệt được Silicon Valley yêu thích.

Lời nói là: “AI thay thế công việc là quy luật tất yếu của lịch sử, đã là tất yếu thì tôi không cần chịu trách nhiệm về những thiệt hại gây ra.”

Nghe có vẻ thuyết phục không? Nhưng xem kỹ, đây chính là đóng gói tham vọng cá nhân (tôi muốn kiếm tiền, tôi muốn nắm quyền) thành “thực hiện nhiệm vụ lịch sử”. Trách nhiệm lập tức biến mất.

Thuốc giải bất ngờ đơn giản

Vitalik đề xuất giải pháp rất “ngốc”, nhưng chính vì ngốc nên lại hiệu quả nhất.

Thứ nhất, trở về đạo đức “đạo đức nghĩa vụ” — những quy tắc cứng nhắc cấp mẫu giáo:

• Đừng trộm cắp
• Đừng giết người vô tội
• Đừng lừa đảo
• Tôn trọng tự do của người khác

Tại sao những quy tắc này lại có độ chống chịu cao? Bởi vì chúng rõ ràng, không có vùng xám. Khi bạn cố gắng dùng lý do “cách mạng tài chính” để biện hộ cho việc chiếm dụng tiền của người dùng, thì quy tắc cứng nhắc “đừng trộm cắp” sẽ trực tiếp vả mặt bạn: Trộm là trộm.

Thứ hai, thay đổi “vị trí” và môi trường của chính mình.

Mông quyết định đầu óc. Nếu mỗi ngày bạn cứ quanh quẩn trong một vòng tròn tư duy đồng nhất, xung quanh toàn là những tiếng nói giống nhau, khả năng phán đoán của bạn sẽ bị xói mòn vô hình. Vitalik thậm chí còn đưa ra lời khuyên vật lý: đừng ở lâu trong những nơi có cấu trúc quá đồng nhất.

Thật sự trí tuệ là gì

Điều cốt lõi trong bài viết này là cảnh báo: đừng vì mình thông minh mà nghĩ rằng có thể vượt qua giới hạn đạo đức đơn giản.

Những lý thuyết nghe có vẻ vĩ đại, có thể giải thích mọi thứ, thường là những lý do nguy hiểm nhất để biện hộ. Ngược lại, những quy tắc cứng nhắc, giáo điều mới chính là hàng rào cuối cùng ngăn chúng ta tự lừa dối chính mình.

Thật sự trí tuệ không phải là có thể dùng lý luận phức tạp để biện hộ cho bản thân, mà là có tự nhận thức — biết khi nào cần từ bỏ sự thông minh nhỏ nhen, giữ vững trí tuệ đơn giản và chân chính.