Phá sản iRobota: cách các nhà quản lý đã giết chết một trong những câu chuyện thành công lớn nhất của ngành robot học

35 lat hoạt động, hơn 50 triệu robot đã được bán, và cuối cùng… phá sản. Lịch sử iRobot và Roomba là ví dụ mới nhất về cách các quyết định điều tiết có thể thay đổi toàn bộ cảnh quan ngành công nghệ. Khi vào Chủ nhật vừa qua, công ty nộp đơn xin phá sản theo Chương 11, điều đó có nghĩa là nhiều hơn là chỉ một gã khổng lồ sụp đổ — đó là tín hiệu cho toàn bộ hệ sinh thái startup.

Cách FTC chặn vụ mua lại trị giá 1,7 tỷ đô la

Mọi chuyện bắt đầu vào tháng 10 năm 2023, khi Amazon công bố mua lại iRobot với giá 1,7 tỷ đô la. Giao dịch dự kiến sẽ cứu vớt công ty, vốn đang mất thị phần trước sự cạnh tranh ngày càng tăng từ Trung Quốc. Tuy nhiên, 18 tháng sau, sau cuộc điều tra kỹ lưỡng của FTC và các cơ quan quản lý châu Âu, vụ mua lại cuối cùng đã thất bại.

Colin Angle, người sáng lập iRobot, không giấu nổi sự thất vọng về quá trình kiểm soát này. Ông mô tả trải nghiệm này là “rất thất vọng sâu sắc”, nhấn mạnh rằng các nhóm đã dành gần một năm rưỡi để chuẩn bị hơn 100.000 tài liệu. Cả iRobot lẫn Amazon đã đầu tư nguồn lực tài chính và nhân sự khổng lồ để thuyết phục các cơ quan quản lý về thương vụ này. Tuy nhiên, nỗ lực đó đã trở nên vô ích.

Phê phán cách tiếp cận điều tiết

Angle lập luận rằng quyết định của các cơ quan quản lý là không hợp lý. Ở Liên minh châu Âu, iRobot chỉ chiếm 12% thị phần — và vẫn đang mất dần thị phần đó. Đối thủ chính của họ, Roborock, mới gia nhập thị trường cách đây chưa đầy ba năm và nhanh chóng trở nên phổ biến. Tình hình này nên được xem là một thị trường năng động, chứ không phải là sự tập trung độc quyền.

“Điều này nên mất từ ba đến bốn tuần để điều tra” — Angle cho biết. Thay vào đó, quá trình kéo dài một năm rưỡi, gây ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng vận hành của công ty. Một cách nghịch lý — phá sản chính là điều các cơ quan quản lý muốn ngăn chặn.

Angle chỉ ra thái độ của nhân viên FTC, những người dán các giấy tờ chặn các giao dịch bị khóa trên cửa văn phòng của họ như những chiến tích. Đối với một doanh nhân đã xây dựng công ty từ con số không, đó là một cú sốc. “Đây là cơ quan có nhiệm vụ bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng, nhưng lại ăn mừng mỗi lần chặn đứng một vụ sáp nhập như một chiến thắng, trong khi chính M&A là động lực chính tạo ra giá trị trong nền kinh tế đổi mới” — ông nói với sự thất vọng.

Hiệu ứng răn đe đối với các startup

Vụ phá sản của iRobot có hậu quả sâu rộng đối với toàn bộ hệ sinh thái vốn đầu tư mạo hiểm và startup. Các doanh nhân, những người dự định thoát ra bằng cách mua lại, giờ đây phải cân nhắc rủi ro điều tiết. Các nhà đầu tư mạo hiểm có thể điều chỉnh chiến lược đầu tư của mình — ít vụ mua lại hơn đồng nghĩa với các giao dịch được định giá khác đi và khả năng tài trợ cho các công ty mới có thể giảm sút.

Angle không giấu diếm rằng các dự án mới của ông đã bị ảnh hưởng bởi trải nghiệm với iRobot. “Tiền lệ này tạo ra rủi ro rằng điều đó sẽ lặp lại. Nó ảnh hưởng đến sự sẵn sàng đầu tư, định giá giao dịch và tốc độ hình thành các công ty mới” — ông giải thích. Dù khó đo lường chính xác, nhưng rõ ràng là điều này không có lợi cho vị thế của Mỹ trên sân chơi toàn cầu về công nghệ.

Từ sứ mệnh đầu tiên lên Mặt Trăng đến thành công điên rồ

Lịch sử iRobot là một bài học xuất sắc về doanh nhân. Công ty bắt đầu trong một phòng thí nghiệm đại học như một dự án của nhóm kỹ sư mong muốn cuối cùng được thấy những robot đã hứa hẹn. Một trong những đồng sáng lập, Rod Brooks, là người tiên phong trong công nghệ AI trong robot học.

Kế hoạch kinh doanh đầu tiên mang tính tham vọng: “nhiệm vụ tư nhân lên Mặt Trăng, bán quyền phim”. Điều này không thành công, nhưng công nghệ đã được sử dụng trong sứ mệnh Mars Pathfinder — tên của Angle nằm trên sao Hỏa. Công ty đã chế tạo robot cho quân đội Mỹ (PackBot để vô hiệu hóa các thiết bị nổ tại Afghanistan) và cho Nhật Bản (robot đã vào nhà máy điện hạt nhân Fukushima).

Chỉ đến năm thứ 12 của công ty, với ngân sách chỉ 15.000 đô la và hạn chót hai tuần, Roomba mới ra đời. “Bạn có 15.000 đô la. Hai tuần. Xem bạn có thể làm gì” — Angle nói với nhóm của mình.

Mèo điên và Pepsi thay đổi cuộc chơi

Tuy nhiên, bước đột phá lớn nhất lại đến từ một hướng hoàn toàn bất ngờ. Pepsi đã sử dụng Roomba trong một chiến dịch quảng cáo với Dave Chappelle mà không có sự đồng ý của iRobot. Cảnh quay thật kỳ quặc — robot ăn snack và làm rách quần của người đàn ông, xuất hiện một người phụ nữ xinh đẹp, và anh ta nói: “Chiếc máy hút bụi của bạn đã ăn mất quần của tôi.”

Chỉ một quảng cáo này đã bán được 250.000 robot trong hai tuần. “Bạn cố gắng làm tốt trong nhiều năm và luôn bị phản đối, rồi đôi khi sẽ có điều tốt xảy ra” — ông nhớ lại với nụ cười.

Thậm chí còn điên rồ hơn, những chú mèo chạy trên Roomba đã trở thành hiện tượng văn hóa internet. Hàng tỷ lượt xem, vô số meme — đó không phải là chiến dịch marketing có chủ đích, mà là kết quả tự nhiên từ cộng đồng. Liệu điều này có ý nghĩa kinh doanh không? Không. Nhưng nó đã mang lại cho công ty hàng tỷ lượt xem.

Bài học dành cho các doanh nhân hiện tại

Angle có những lời khuyên cụ thể cho những người xây dựng trong ngành robot. Thứ nhất: hiểu rõ thị trường trước khi yêu thích công nghệ. “Robot thật sự hấp dẫn, thật sự quyến rũ, khiến bạn dễ dàng tự thuyết phục mình rằng bạn đang làm điều gì đó thay đổi thế giới” — ông cảnh báo.

Thứ hai: đừng xây robot chỉ để dành cho robot. Khi Roomba ra mắt lần đầu, mọi người nói: “Đây không phải là robot. Robot phải có tay, chân và đầu.” Trong khi đó, Roomba lúc đó có giá chỉ bằng một phần mười của một chiếc máy hút bụi humanoid có tầm nhìn.

Thứ ba: hiểu rõ nhu cầu thực sự của người tiêu dùng. iRobot trong nhiều năm đã tập trung vào công nghệ định vị dựa trên thị giác, bỏ qua công nghệ lidar mà Roborock và Ecovacs đã triển khai từ lâu. Chiến lược này hợp lý — giải pháp laser nhanh chóng, nhưng mang tính bề nổi. Vấn đề là thị trường đã chọn giải pháp nhanh thay vì chờ đợi sự hoàn hảo.

Chương mới

Angle không từ bỏ ngành công nghiệp này. Ông mô tả công ty mới của mình là hướng tới người tiêu dùng và tập trung vào robot có thể hỗ trợ sức khỏe và cảm giác tốt qua tương tác với con người. “Tôi nhận ra rằng phần lớn những việc robot có thể làm đều đòi hỏi sự tinh tế về cảm xúc” — ông giải thích.

30 năm trong ngành robot học đã dạy ông rằng cuộc phiêu lưu này không bao giờ kết thúc. Hy vọng lần này, môi trường điều tiết sẽ thân thiện hơn với đổi mới và doanh nhân, điều vốn dĩ — một cách nghịch lý — chính là thứ mà nền kinh tế cần nhất.