Bitcoin rốt cuộc là đầu tư hay là cái bẫy? Phân tích tranh cãi về tiền điện tử dựa trên định nghĩa của vụ lừa đảo Ponzi

Nhà học giả gây ra làn sóng tranh luận mới

Gần đây, một giáo sư ngành Tài chính của ĐH Quốc gia Đài Loan đã đăng bài trên mạng xã hội, trực tiếp chỉ trích việc đầu tư Bitcoin có thể trở thành đồng phạm lừa đảo, đồng thời so sánh nó với mô hình Ponzi. Đồng thời, một nhà giao dịch nổi tiếng cũng đưa ra quan điểm rằng đợt giảm mạnh của Bitcoin trong tháng 10 có thể liên quan đến vụ án tập đoàn Thái Tử. Những phát ngôn này đã thu hút sự chú ý rộng rãi của thị trường, đồng thời khiến chúng ta cần hiểu rõ hơn: Thật sự Ponzi là gì? Liệu Bitcoin có phù hợp với định nghĩa đó không?

Định nghĩa chính thức về mô hình Ponzi là gì

Theo định nghĩa rõ ràng của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ(SEC), mô hình Ponzi về bản chất là một hình thức lừa đảo đầu tư. Cơ chế hoạt động của nó là: dùng tiền của các nhà đầu tư sau để trả cho các nhà đầu tư trước, tạo ra hình ảnh lợi nhuận giả mạo.

Mô hình Ponzi thường có các đặc điểm sau:

Hứa hẹn lợi nhuận cao và rủi ro cực thấp — kẻ lừa đảo tuyên bố có thể cung cấp lợi nhuận ổn định và cao, rủi ro gần như bằng không

Lợi nhuận quá đồng nhất — bất kể thị trường biến động như thế nào, các khoản đầu tư luôn duy trì lợi nhuận dương ổn định, điều này là tín hiệu cảnh báo lớn

Thiếu minh bạch trong hoạt động — sử dụng các chiến lược bí mật hoặc phức tạp, nhà đầu tư không thể rõ ràng hiểu dòng tiền chảy đi đâu

Thiếu quy định pháp lý — các sản phẩm đầu tư chưa đăng ký hoặc người bán hàng không có giấy phép

Khó rút tiền — khi nhà đầu tư muốn rút vốn, hệ thống thường gặp vấn đề

Vấn đề về tài liệu — các sao kê tài khoản thường xuyên sai lệch, ngụ ý rằng số tiền không được đầu tư đúng như cam kết

Lý do mô hình Ponzi cuối cùng sẽ sụp đổ là vì nó dựa vào dòng tiền liên tục từ các nhà đầu tư mới. Một khi việc tuyển dụng nhà đầu tư mới gặp khó khăn hoặc nhiều nhà đầu tư cũ cùng rút tiền, toàn bộ hệ thống sẽ sụp đổ trong chớp nhoáng.

Bitcoin có phải là mô hình Ponzi không? Bốn điểm khác biệt chính

Sự khác biệt căn bản giữa lời hứa và thực tế

Satoshi Nakamoto khi tạo ra Bitcoin chưa từng hứa hẹn về lợi nhuận đầu tư nào. Thực tế, whitepaper của Bitcoin bàn về kiến trúc kỹ thuật, tự do, chính sách tiền tệ và các vấn đề học thuật khác, chứ không đề cập đến cam kết đầu tư. Trong giai đoạn đầu, Bitcoin nổi tiếng với độ biến động cực cao, bất kỳ lời nào tuyên bố “lợi nhuận cao ổn định” đều xuất phát từ phân tích cá nhân của các nhà phân tích thị trường hoặc nhà giao dịch, chứ không phải từ chính Bitcoin.

Bạn sẽ không vì ai đó dự đoán cổ phiếu Apple cuối năm sẽ lên 500 đô mà nghĩ rằng Steve Jobs đang làm mô hình Ponzi, đúng không? Cũng tương tự như vậy, logic này cũng áp dụng cho Bitcoin.

Sự đột phá của minh bạch và mã nguồn mở

Tính chất cốt lõi của Bitcoin là hoàn toàn mã nguồn mở. Tất cả mã nguồn đều công khai trên mạng để mọi người xem xét, ai cũng có thể vận hành nút đầy đủ để xác minh tính toàn vẹn của blockchain và các giao dịch. Không có một trung tâm quyền lực nào có thể âm thầm sửa đổi mã hoặc làm giả dữ liệu.

Điều này hoàn toàn trái ngược với đặc điểm bí mật của mô hình Ponzi điển hình. Sự minh bạch của Bitcoin có nghĩa là:

• Mọi người đều có thể tự do xác minh tổng cung (giới hạn 21 triệu đồng)
• Các giao dịch không thể bị chỉnh sửa, mọi dòng tiền đều có thể truy xuất trên chuỗi
• Không ai có thể lén lút chuyển tiền hoặc tạo ra báo cáo giả

Trong khi đó, trong hệ sinh thái tiền mã hóa, vẫn tồn tại rủi ro, nhưng những rủi ro này xuất phát từ việc người dùng tự quản lý không đúng cách, sàn giao dịch bị hacker tấn công hoặc người dùng bị lừa giao nộp khoá riêng. Đây đều là các vấn đề nhân tạo xung quanh Bitcoin, chứ không phải lỗi của chính Bitcoin.

Cơ chế phân phối công bằng

Sau khi phần mềm được công khai, Satoshi cùng các cộng sự đã khai thác Bitcoin mà không giữ lại lợi thế khai thác đặc biệt nào cho riêng mình. Ngược lại, nhiều dự án tiền mã hóa sau này áp dụng cơ chế “pre-mine”, dành sẵn lượng lớn token cho nhóm phát triển và nhà đầu tư ban đầu. Ví dụ, Ethereum trước khi chính thức ra mắt mainnet đã dành 72 triệu ETH cho nhóm phát triển và các nhà đầu tư sớm.

Bitcoin theo đuổi mô hình thực sự phi tập trung: Satoshi chỉ hoạt động trong hai năm đầu sau khi tạo ra, rồi rút lui, để cộng đồng mã nguồn mở tiếp quản. Không ai có quyền kiểm soát tuyệt đối sự phát triển của nó, đặc điểm này khiến Bitcoin trở thành một trong số ít tài sản kỹ thuật số thực sự không có lãnh đạo trung tâm nhưng vẫn phát triển mạnh mẽ.

Sự thay đổi được quy chuẩn công nhận

Ban đầu, Bitcoin thực sự đối mặt với nhiều bất định: chưa đăng ký chính thức, rủi ro cao, đòi hỏi kiến thức kỹ thuật và kinh tế nhất định để hiểu. Nhưng các đặc điểm này không đủ để cấu thành mô hình Ponzi.

Hiện tại, tình hình đã thay đổi đáng kể. Mỹ đã phê duyệt nhiều quỹ ETF Bitcoin niêm yết, các tổ chức tài chính lớn như Fidelity, JPMorgan đều tích cực khám phá ứng dụng công nghệ Bitcoin. Chính phủ Mỹ còn xây dựng “dự trữ Bitcoin chiến lược”, và mở cửa cho người dân mua qua các sàn giao dịch hợp pháp như Coinbase.

Những phát triển này cho thấy Bitcoin đã chuyển từ tài sản ngoại vi sang công cụ đầu tư chính thống, được các tổ chức tài chính hàng đầu và chính phủ chính thức công nhận.

Bitcoin và vàng: Áp dụng cùng một logic

Có người cố gắng dùng khái niệm “mô hình Ponzi rộng” để tấn công Bitcoin, cho rằng nó dựa vào nhóm nhà đầu tư ngày càng lớn để duy trì giá. Nhưng theo logic đó, vàng – một hàng hóa có lịch sử hơn 5000 năm – cũng có thể bị gọi là mô hình Ponzi.

Vàng không tạo ra dòng tiền hay cổ tức, giá trị của nó hoàn toàn phụ thuộc vào người khác sẵn sàng trả bao nhiêu. Vàng được xem là phương tiện lưu trữ của cải chỉ dựa trên sự đồng thuận của cộng đồng và hiệu ứng mạng. Nguồn cung vàng chỉ tăng khoảng 1.5% mỗi năm, tính khan hiếm giúp nó giữ giá trị dài hạn.

Trong phạm trù này, Bitcoin và vàng có nhiều điểm tương đồng:

• Tổng cung cố định (giới hạn 21 triệu đồng, đã khai thác hơn 18.5 triệu)
• Cơ chế giảm một nửa mỗi 4 năm để đảm bảo dự đoán được nguồn cung
• Có tính khan hiếm, có thể chia nhỏ, có thể thay thế
• Giá trị dựa hoàn toàn trên sự đồng thuận của thị trường chứ không dựa vào dòng tiền nội tại

Nếu vàng không phải là mô hình Ponzi, thì Bitcoin cũng không. Cả hai đều là hàng hóa tiền tệ, giá trị của chúng nằm ở khả năng lưu trữ và truyền tải giá trị.

Mô hình Ponzi thực sự: Hệ thống ngân hàng?

Theo định nghĩa rộng nhất của mô hình Ponzi, hệ thống ngân hàng toàn cầu còn phù hợp hơn với một số đặc điểm của mô hình này.

Ngân hàng áp dụng chế độ dự trữ phần nào(fractional-reserve banking): họ thu tiền gửi của khách, rồi phần lớn số tiền đó cho vay hoặc mua chứng khoán, chỉ giữ lại một phần nhỏ làm dự trữ. Ví dụ, tại Mỹ, tỷ lệ dự trữ tiền mặt của các ngân hàng chỉ khoảng 20% tổng tiền gửi. Điều này có nghĩa là nếu 20% khách cùng rút tiền, hệ thống ngân hàng sẽ sụp đổ ngay lập tức.

Vào đầu năm 2020, trong đợt dịch COVID-19, Mỹ từng chứng kiến các ngân hàng không đáp ứng kịp yêu cầu rút tiền của khách. Đây chính là một trong những dấu hiệu cảnh báo của SEC về mô hình Ponzi — khó khăn rút tiền.

Hệ thống ngân hàng hoạt động như trò chơi ghế musical: số lượng chủ nợ(creditors) nhiều hơn số ghế(tiền mặt thực tế) có. Khi nhạc dừng(hệ thống gặp khủng hoảng), sẽ có người không thể lấy ghế(không thể rút tiền).

Hệ thống chưa sụp đổ quy mô lớn là nhờ sự hỗ trợ của chính phủ và ngân hàng trung ương. Khi khủng hoảng xảy ra, ngân hàng trung ương sẽ in tiền mua tài sản để duy trì thanh khoản, nhưng đó chỉ là trì hoãn vấn đề, cuối cùng giá trị tiền tệ pháp định vẫn tiếp tục giảm.

Ngược lại, thiết kế của Bitcoin hoàn toàn trái ngược: không có tổ chức trung ương nào có thể “cứu trợ” hoặc thao túng nguồn cung, mọi quy tắc đều đã được lập trình sẵn và không thể thay đổi.

Sự thật về rửa tiền: Tiền mặt mới là nhân vật chính

Có người tuyên bố rằng các tổ chức lừa đảo chủ yếu dùng Bitcoin để rửa tiền. Nhưng báo cáo của SWIFT đã trực tiếp phản bác quan điểm này: phần lớn các hoạt động rửa tiền vẫn diễn ra qua tiền mặt truyền thống, tỷ lệ sử dụng tiền mã hóa thấp nhất.

Công cụ là trung tính. Bác sĩ dùng dao để cứu người, tội phạm cũng có thể dùng dao để gây hại, nhưng chúng ta không vì thế mà cho rằng dao là xấu. Mặc dù Bitcoin có tính ẩn danh nhất định, tất cả dữ liệu giao dịch đều được ghi lại vĩnh viễn trên chuỗi, có thể truy vết bởi cơ quan pháp luật. Ngược lại, tiền mặt — công cụ thanh toán cổ xưa nhất — vẫn là phương tiện ưa thích của các hoạt động rửa tiền.

Vụ án Tập đoàn Thái Tử: Thị trường hoảng loạn hay thiếu sót kỹ thuật?

Về việc đợt giảm mạnh của Bitcoin tháng 10 có liên quan đến vụ án Tập đoàn Thái Tử, cần phân tích cẩn thận hơn.

Chính phủ Mỹ đã thu giữ 127,000 BTC của Tập đoàn Thái Tử, trị giá khoảng 340 tỷ Tệ Đài Loan vào thời điểm đó. Nhưng thực tế, số Bitcoin này đã bị chuyển đi từ năm 2020, đến tháng 10 mới chính thức bị Bộ Tư pháp Mỹ tuyên bố phong tỏa, hai sự kiện này mới được truyền thông liên kết.

Quan trọng hơn, nguyên nhân chính khiến số Bitcoin này bị đánh cắp không phải do bị hack, mà là do các pool khai thác sử dụng bộ sinh số giả có lỗ hổng(PRNG), dẫn đến các khoá riêng tạo ra không thực sự ngẫu nhiên. Các khoá riêng của các ví này thực ra có thể được tính toán bằng toán học. Cơ quan thực thi pháp luật Mỹ đã dựa vào việc xác định các địa chỉ có khoá yếu này để phá các ví đó.

Vấn đề nằm ở việc các pool khai thác không thực hiện các biện pháp bảo mật đúng chuẩn, chứ không phải do thiết kế của Bitcoin có lỗi.

Thêm nữa, việc chính phủ thu giữ Bitcoin của các tổ chức lừa đảo có phải là chuyện xấu cho giá không? Thực tế, Mỹ đã thiết lập “dự trữ Bitcoin chiến lược” qua lệnh hành pháp, quy định số Bitcoin bị thu giữ sẽ được quản lý như tài sản dự trữ quốc gia. Từ góc độ nào đó, hành động thu giữ này thực chất là “khóa chặt” số Bitcoin đó, giảm lượng cung lưu thông trên thị trường.

Kết luận

Định nghĩa đơn giản Bitcoin là mô hình Ponzi bỏ qua những khác biệt căn bản về công nghệ, minh bạch, phân phối công bằng và sự công nhận quy chuẩn. Những luận điểm này không chỉ thiếu logic mà còn làm giảm đi ý nghĩa đổi mới của Bitcoin như một loại tiền tệ phi tập trung.

Rủi ro đầu tư thực sự không nằm ở chính Bitcoin, mà ở việc người dùng tự quản lý không đúng cách, các hoạt động lừa đảo xung quanh hệ sinh thái, hoặc nhận thức chưa đầy đủ về biến động thị trường. Trong tương lai, để đầu tư Bitcoin thành công, điều quan trọng là hiểu rõ bản chất công nghệ, nhận thức đúng về rủi ro thị trường, chứ không phải bị mê hoặc bởi những cáo buộc quá đơn giản.