Sự im lặng kéo dài một năm của Zcash cuối cùng đã bị phá vỡ: Tại sao các đồng tiền riêng tư đang có thời điểm trở lại

Trong mọi khía cạnh, ngành công nghiệp tiền điện tử đã phần lớn thờ ơ với quyền riêng tư trong phần lớn thời gian tồn tại của nó. Nhưng năm 2024 đã thay đổi hoàn toàn câu chuyện đó.

Các con số kể câu chuyện

ZCash (ZEC) đã ghi nhận mức tăng đáng kinh ngạc +734,36% trong năm qua, với một đợt tăng trưởng bùng nổ đặc biệt khi nó tăng hơn 700% kể từ tháng 9 riêng lẻ. Hôm nay, ZEC giao dịch ở mức $404,07 với vốn hóa thị trường là $6,66 tỷ và 16,49 triệu đồng coin đang lưu hành trong tổng cung cố định 21 triệu. Khối lượng giao dịch 24 giờ đạt $11,90 triệu, mặc dù điều này còn kém xa so với hoạt động thị trường khi các hợp đồng tương lai vĩnh viễn ra mắt trên Hyperliquid—lượng mở lệnh tạm thời đạt đỉnh $115 triệu, cho thấy mức cầu đã bị kìm nén trong “viên ngọc bị lãng quên” này.

Tuy nhiên, đây không chỉ là hiện tượng giá. Câu chuyện thực sự nằm dưới bề mặt trong dữ liệu blockchain: các pool được shielded hiện chứa hơn 30% tổng cung của ZEC lần đầu tiên trong lịch sử, một mốc tâm lý quan trọng thay đổi căn bản cách thức hoạt động của mạng lưới.

Tại sao quyền riêng tư đột nhiên lại quan trọng trở lại

Sự chú ý mới của thế giới crypto đối với quyền riêng tư bắt nguồn từ một sự chuyển dịch rộng hơn trong cách các thành viên nhìn nhận về hướng đi của ngành. Người sáng lập Bitcoin Satoshi Nakamoto đã xác định thiếu quyền riêng tư trong các giao dịch là một hạn chế về thiết kế từ rất lâu trong whitepaper năm 2008. Trong nhiều năm, mối quan tâm đó phần lớn bị bỏ qua. Ngày nay, với các mixer tập trung vào quyền riêng tư như Samourai đối mặt với các cuộc đàn áp pháp lý và các nhà sáng lập của họ bị bắt giữ, với Wasabi đóng cửa các tính năng CoinJoin và chặn người dùng Mỹ vào năm 2024, câu hỏi “làm thế nào để tôi thực sự giao dịch một cách riêng tư?” đã trở nên cấp bách.

Điều đang diễn ra hiện nay mang tính triết lý cũng như kỹ thuật. Những tiếng nói nổi bật như nhà đầu tư Naval Ravikant đã trình bày một luận đề nền tảng: “Tiền điện tử minh bạch không thể tồn tại dưới sự đàn áp khắc nghiệt của chính phủ.” Trong khi đó, các nhà phê bình xem đợt tăng giá này là do thổi phồng nhân tạo, nhưng cuộc tranh luận nền tảng—quyền riêng tư như một quyền con người so với minh bạch pháp lý—có sức nặng thực sự.

Ưu thế kỹ thuật của Zcash so với đối thủ

Zcash ra mắt năm 2016 như một bản fork của Bitcoin, dựa trên nghiên cứu học thuật của các nhà cryptographer tại Đại học Johns Hopkins, những người đã phát triển giao thức Zerocoin. Điểm khác biệt của nó so với Bitcoin và phần lớn các tiền điện tử khác là ở việc triển khai zk-SNARKs (các chứng minh ngắn gọn không tương tác của kiến thức), cho phép người dùng chứng minh tính hợp lệ của giao dịch mà không tiết lộ người gửi, người nhận hoặc số tiền.

Monero, ra mắt sớm hơn, sử dụng chữ ký vòng và cung cấp quyền riêng tư bắt buộc. Zcash chọn quyền riêng tư tùy chọn thông qua các địa chỉ được shielded. Quyết định thiết kế này đã chứng minh đúng đắn: Monero đối mặt với sự kiểm soát chặt chẽ hơn của pháp luật chính xác vì quyền riêng tư của nó được thực thi theo mặc định. IRS của Mỹ thậm chí còn thuê các công ty như Chainalysis để nghiên cứu theo dõi các giao dịch Monero.

Nhưng đây là lợi thế kỹ thuật: phương pháp zk-SNARK của Zcash tạo ra một tập hợp ẩn danh lớn hơn đáng kể khi người dùng sử dụng các địa chỉ shielded, và quan trọng là, nó chống lại lượng tử. Chương trình chữ ký vòng của Monero thì không.

Đột phá trong trải nghiệm người dùng

Trong mọi khía cạnh, công nghệ này không có ý nghĩa gì nếu người dùng bình thường không thể sử dụng nó. Điều này đã thay đổi vào tháng 3 năm 2024 khi ví chính thức của Zcash, Zashi, ra mắt với các thao tác shielded đơn giản hóa đáng kể. Gần đây hơn, tích hợp với NEAR Intents—một lớp phối hợp chuỗi chéo—đã loại bỏ hoàn toàn các trở ngại kỹ thuật. Người dùng giờ đây có thể dễ dàng chuyển từ các blockchain minh bạch như Ethereum vào pool shielded của Zcash và ngược lại mà không tiết lộ liên kết địa chỉ, tất cả qua một giao diện trực quan.

Pool shielded Orchard, được giới thiệu vào năm 2022 cùng với nâng cấp NU5, chứa hơn 4 triệu ZEC (khoảng 25% tổng cung lưu hành). Điều này chiếm phần lớn trong tổng số khoảng 4,9 triệu ZEC shielded. Trong khi đó, nguồn cung minh bạch đã giảm từ 14 triệu xuống còn 11,4 triệu ZEC kể từ đầu năm—một tín hiệu rõ ràng về sự di cư của người dùng hướng tới quyền riêng tư.

Hạ tầng vẫn là điểm yếu

Zcash hiện vận hành với 100-120 nút đầy đủ, tăng từ mức thấp 60 đầu năm nay. So sánh với 24.000 nút của Bitcoin và 4.000 của Monero, thách thức trở nên rõ ràng. Việc vận hành một nút Zcash đòi hỏi nhiều tài nguyên tính toán hơn đáng kể vì xác minh giao dịch shielded đòi hỏi mã hóa phức tạp. Kiến trúc đa pool và các nâng cấp giao thức thường xuyên làm tăng độ phức tạp trong bảo trì.

Tuy nhiên, nhà phát triển Sean Bowe đang thúc đẩy Dự án Tachyon, một giải pháp mở rộng nhằm cách mạng hóa khả năng xử lý shielded mà không cần một giao thức mới hoàn toàn. Về mặt kiến trúc, Tachyon cho Zcash tương tự như những gì Firedancer hướng tới cho Solana.

Sự chuyển đổi văn hóa rộng lớn hơn

Sự phục hồi của Zcash phản ánh điều gì đó sâu xa hơn là chỉ hype. Theo Báo cáo Tình hình Crypto 2025 của a16z, các tìm kiếm trên Google liên quan đến quyền riêng tư đã tăng vọt. Các nhà phê bình về sự tiến hóa của Bitcoin theo hướng tổ chức—chi phối bởi ETF và các nhà giữ gìn trung tâm—xem Zcash như phiên bản “mã hóa của Bitcoin,” một sự trở lại với các lý tưởng cypherpunk ban đầu.

Việc ra mắt hợp đồng vĩnh viễn ZEC trên Hyperliquid vào tháng 12 đã củng cố sự chuyển đổi này: nó báo hiệu sự thèm muốn thực sự của thị trường đối với một tài sản tập trung vào quyền riêng tư trong số các nhà giao dịch và tổ chức tinh vi. Biến động giá ngay lập tức tăng cao, chứng tỏ hạ tầng thanh khoản đã tồn tại cho một tài sản đã bị bỏ qua trong nhiều năm.

Những gì sắp tới

Về mặt giao thức, Zcash chưa biến đổi trong một đêm. Nhưng nhận thức của thị trường đã thay đổi. Nâng cấp NU6 năm 2024 đã triển khai các vault quỹ cấp giao thức để quản lý ngân sách phi tập trung. NU7 đang trong quá trình phát triển. Lộ trình cho thấy một dự án đang tích cực phát triển quản trị và hệ sinh thái kỹ thuật của mình.

Liệu đà này có duy trì được hay không phụ thuộc vào việc thị trường có thực sự chuyển sang niềm tin vào quyền riêng tư hay không, hay đợt tăng giá này chỉ là sự đầu cơ thuần túy. Hiện tại, một điều rõ ràng: nhiều năm trì trệ về mức độ liên quan của Zcash đã kết thúc. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu đợt tăng này có thúc đẩy sự tăng trưởng bền vững của mạng lưới—nhiều nút hơn, nhiều người dùng shielded hơn, nhiều tổ chức tích hợp hơn—hay không. Nhưng chính cuộc trò chuyện này đã đánh dấu một bước ngoặt: trong một hệ sinh thái tài chính ngày càng minh bạch, khả năng giao dịch riêng tư không còn là điều phụ nữa. Nó đã trở nên có giá trị trở lại.