Một thập kỷ trong lĩnh vực Crypto: Từ giấc mơ cải tổ Wall Street đến chiến trường được tái hiện lại của tài chính chính thống

Khi đồng sáng lập Espresso, Jill Gunter, gia nhập ngành công nghiệp tiền điện tử một thập kỷ trước, cô mang theo một niềm tin duy nhất: công nghệ blockchain có thể giải quyết những điều mà Wall Street không thể. Hôm nay, nhìn lại hành trình đó, thực tế có vẻ phức tạp hơn—và có thể mang tính hệ trọng hơn—mà bất kỳ ai cũng dự đoán được.

Những vấn đề đã bắt đầu tất cả

Việc Gunter bước chân vào thị trường tiền điện tử không phải là sự ngây thơ lý tưởng; nó dựa trên kinh nghiệm thực tế. Trong thời gian làm nhà giao dịch trái phiếu tập trung vào nợ chủ quyền của Mỹ Latinh, cô chứng kiến tận mắt cách quản lý tiền tệ kém đã phá hủy cuộc sống. Lạm phát phi mã của Venezuela vượt trên 20.000%, và kiểm soát vốn ở các quốc gia như Argentina và Venezuela đã xóa sạch nhiều thế hệ tiết kiệm. Khi các nhà lãnh đạo quốc gia nắm quyền không kiểm soát được đối với tiền tệ, công dân bình thường trở thành nạn nhân của các quyết định độc đoán của họ.

Nhưng những điểm yếu đó không chỉ giới hạn ở các thị trường mới nổi. Khủng hoảng tài chính 2008 đã phơi bày căn bệnh hệ thống của Wall Street—cờ bạc liều lĩnh của giới tinh hoa được tài trợ bởi các khoản cứu trợ công. Dù các quy định như Dodd-Frank được cho là đã cải tổ hệ thống, Gunter nhận thấy điều gì đó đáng lo ngại: văn hóa đầu cơ chưa bao giờ thực sự biến mất. Các nhà giao dịch trẻ tích lũy vị thế tại các đáy thị trường trong giai đoạn nới lỏng định lượng trở thành những “ông chủ” mới, lặp lại các cược đòn bẩy cao tương tự gần như đã phá hủy nền kinh tế. Thông điệp rõ ràng—dù có khủng hoảng hay không—cấu trúc khuyến khích của Wall Street vẫn không thay đổi.

Ngoài tham nhũng và bất bình đẳng, còn tồn tại một vấn đề thứ ba: hạ tầng tài chính vốn đã bị hỏng hóc. Năm 2012, khi còn là nhà giao dịch trẻ, Gunter dành hàng giờ để theo dõi các trái phiếu đã phải thanh toán từ nhiều tuần trước và xác nhận các vị thế phái sinh. Đó là năm 2012—nhưng hệ thống tài chính vẫn dựa vào cập nhật thủ công các cơ sở dữ liệu giữa các bên. Nhiều năm sau khi Lehman Brothers sụp đổ, Barclays vẫn không thể làm rõ toàn bộ tài sản và nợ phải trả của Lehman do các hồ sơ dữ liệu mâu thuẫn. Làm thế nào mà một thứ cơ bản như vậy vẫn chưa được số hóa?

Bitcoin như liều thuốc giải

Bitcoin xuất hiện như câu trả lời mà Gunter đã tìm kiếm. Như một hệ thống tiền mặt điện tử ngang hàng, nó cung cấp những gì fiat không thể: tài sản miễn nhiễm với thao túng tiền tệ, được bảo vệ khỏi kiểm soát vốn, và được hậu thuẫn bởi các cơ chế đồng thuận minh bạch, phi tập trung. Công nghệ blockchain của nó loại bỏ nhu cầu thanh toán bù trừ, xác nhận và đối chiếu—bất kỳ ai cũng có thể vận hành và cập nhật sổ cái trực tiếp.

Cơ hội này có vẻ mang tính lịch sử. Khác với việc Wall Street chỉ dành riêng cho những người có quyền truy cập sớm vào các khoản đầu tư, Bitcoin đã cho “99%” một thập kỷ để tích lũy trước khi có sự tham gia quy mô tổ chức. Nó dân chủ hóa quyền tiếp cận một loại tài sản thay thế thực sự trong khi đồng thời giới thiệu hạ tầng có thể thay thế hoàn toàn các hệ thống ngân hàng mập mờ.

Tuy nhiên, vào năm 2014, sự hoài nghi là tuyệt đối. “Chẳng phải đây chỉ dành cho các tay buôn ma túy sao?” là phản ứng phản xạ. Khi không có các trường hợp sử dụng hợp pháp ngoài các thị trường darknet như Silk Road, tiềm năng của Bitcoin đòi hỏi trí tưởng tượng mà phần lớn mọi người không có. Có những ngày, Gunter tự hỏi liệu công nghệ này có thể mãi mãi không bao giờ thực sự tạo ra bước đột phá.

Rồi mọi thứ đã thay đổi.

Đỉnh cao của sự nhiệt tình phi lý

Đến năm 2017, ngành công nghiệp đã bùng nổ—nhưng không như Gunter mong đợi. Mọi người đều muốn xây dựng các dự án blockchain: “blockchain + báo chí,” “blockchain trong nha khoa,” “blockchain cho mọi thứ.” Hầu hết các nhà sáng lập không phải là lừa đảo; họ thực sự tin vào tiềm năng cách mạng của sổ cái phân tán. Nhưng sự nhiệt huyết này lại say mê và phi lý. Khoảng cách giữa những gì blockchain có thể thực sự giải quyết và những gì mọi người tưởng tượng nó có thể làm đã mở rộng đáng kể.

Ngành công nghiệp dao động dữ dội giữa cơn sốt và sự thất vọng mỗi ba đến bốn năm—không bao giờ tiến tới sự khai sáng thực sự như chu kỳ kỳ vọng của Gartner dự đoán. Nguyên nhân là cấu trúc: blockchain là công nghệ, nhưng tài sản crypto là một loại tài sản biến động với mức beta rất cao, phụ thuộc nặng nề vào các thị trường vĩ mô. Trong các môi trường lãi suất bằng 0, khẩu vị rủi ro tăng vọt và crypto bùng nổ. Khi chiến tranh thương mại xảy ra hoặc khẩu vị rủi ro biến mất, crypto bị tuyên bố là “chết.” Thêm vào đó là các sự kiện thảm họa như Terra/Luna và FTX—mỗi cái đều phá hủy hàng tỷ vốn đầu tư—tính biến động cực đoan của ngành trở nên không thể tránh khỏi.

Việc duy trì cam kết xây dựng bất cứ điều gì có ý nghĩa trong hệ sinh thái này là cực kỳ khó khăn. Các doanh nhân phải đối mặt với tâm lý không thể đoán trước, sự phù hợp sản phẩm-thị trường mơ hồ, nguy cơ pháp lý tiềm tàng, và chứng kiến uy tín của ngành bị phá hủy liên tục bởi các thất bại nổi bật. Sau tám năm, nhiều nhà xây dựng thừa nhận họ nghĩ rằng mình tham gia vào một cuộc cách mạng, nhưng cuối cùng lại phát hiện họ đang xây dựng một sòng bạc. Cảm giác góp phần vào “casino hóa” của tài chính thực sự là điều làm họ cảm thấy mất phương hướng.

Nghịch lý khó chịu

Nhưng đây là điều Gunter sẽ không thừa nhận một cách công khai: kết quả có thể thực sự là tiến bộ, dù bị che đậy dưới dạng thất bại.

Không có phong trào chống thành lập nào thành công hoàn hảo. Mỗi cuộc cách mạng đều mang theo chi phí và những khó khăn ban đầu. Elizabeth Warren và Occupy Wall Street đã cố gắng đóng cửa sòng bạc của Wall Street qua quy định. Nhưng thay vào đó, các cổ phiếu meme, mùa altcoin, thị trường dự đoán, và các hợp đồng vĩnh viễn phi tập trung đã mang cơ chế đánh bạc của Wall Street đến với đại chúng. Đây có phải là dân chủ hóa hay là sự thăng hoa của tệ nạn?

Gunter nghi ngờ rằng đó không phải là một trong hai—hoặc cả hai. Thay đổi thực sự của hệ thống tài chính đòi hỏi làm cho nó dễ tiếp cận hơn, điều này vô tình khiến nó trông giống như “sòng bạc” hơn. Nếu tạo ra sân chơi công bằng thực sự có nghĩa là người bình thường có thể chấp nhận cùng mức rủi ro như các giới tinh hoa của Wall Street luôn làm, thì đúng vậy, xã hội trở thành một sòng bạc lớn hơn. Nhưng nó cũng trở nên công bằng hơn.

Bảng điểm

Đo lường tiến bộ so với các mục tiêu ban đầu cho thấy kết quả bất ngờ:

Quản trị tiền tệ: Bitcoin và các loại tiền điện tử phi tập trung hiện cung cấp các lựa chọn thay thế thực sự cho tiền fiat không thể bị tịch thu hoặc mất giá. Các đồng tiền riêng tư mở rộng thêm lớp bảo vệ này. Đây là tiến bộ rõ rệt về chủ quyền tài chính.

Độc quyền của Wall Street: Sòng bạc đã được dân chủ hóa—giờ các nhà đầu tư cá nhân có thể tự làm mất tiền với các cược đòn bẩy cao như các tổ chức. Nhưng xã hội đang tiến tới ít quy định hơn về mức độ rủi ro mà người bình thường có thể chấp nhận. Chúng ta luôn cho phép mua vé số; Gunter lập luận rằng các nhà đầu tư Bitcoin và Ethereum sớm đã tiếp cận được một số cơ hội đầu tư có hiệu suất tốt nhất của thập kỷ. Sự cân bằng nhiều hơn đã xuất hiện so với tài chính truyền thống từng cho phép.

Hạ tầng lỗi thời: Các tổ chức tài chính cuối cùng đã coi trọng công nghệ. Robinhood đã áp dụng blockchain cho giao dịch cổ phiếu EU. Stripe đang xây dựng hệ thống thanh toán dựa trên hạ tầng crypto. Các đồng stablecoin đã trở thành sản phẩm phổ biến.

Cuộc cách mạng mà Gunter tìm kiếm đã đến—chỉ là không theo cách cô mong đợi. Mọi thứ mà ngành công nghiệp crypto mong muốn có thể đã tồn tại rồi, bị biến dạng thành những hình dạng không thể nhận ra bởi các lực lượng thị trường, áp lực pháp lý, và chính bản chất con người. Liệu điều đó có tính là chiến thắng hay bi kịch phụ thuộc ít hơn vào kết quả mà nhiều hơn vào những gì bạn sẵn sàng chấp nhận khi bước vào cuộc chiến.