Khám phá song song về truyền thông riêng tư: Lựa chọn 256 ETH của Vitalik phản ánh điều gì

Khi các ông lớn trong ngành đặt cược bằng tiền thật, điều này không chỉ là một phần thưởng trong ngành của chúng ta mà còn là chỉ dẫn rõ ràng về hướng đi của thị trường.

Gần đây, một khoản quyên góp của Vitalik Buterin đã gây chấn động cộng đồng tiền mã hóa — ông đã chuyển 128 ETH cho hai ứng dụng nhắn tin riêng tư Session và SimpleX, tổng giá trị hơn 76 nghìn USD. Thời điểm của khoản quyên góp này đáng chú ý: đúng vào đêm trước khi đề xuất “Chat Control” của Liên minh châu Âu được thông qua, một biện pháp bị các nhà vận động quyền riêng tư cho là đe dọa đến mã hóa đầu cuối.

Trong tweet của mình, Vitalik đã nhấn mạnh: các ứng dụng nhắn tin mã hóa đóng vai trò then chốt trong bảo vệ quyền riêng tư số, bước đột phá tiếp theo nằm ở việc thực hiện các tài khoản không cần phép và bảo vệ siêu dữ liệu thực sự.

Nhìn nhận phản ứng thị trường về sự gia tăng của câu chuyện quyền riêng tư

Sau khi thông tin quyên góp được công bố, token SESH của Session đã tăng từ 0.04 USD lên khoảng 0.40 USD trong vài giờ, mức tăng hàng tuần vượt quá 450%. Phản ứng này phản ánh việc thị trường đã định giá lại câu chuyện hạ tầng quyền riêng tư.

Điều thú vị là, hai ứng dụng mà Vitalik chọn đều gần như không nổi tiếng trong cộng đồng. Tại sao không phải là các công cụ nhắn tin riêng tư đã trưởng thành? Số tiền quyên góp cũng ẩn chứa ý nghĩa — 128 có vẻ ngẫu nhiên trong hệ thập phân, nhưng trong hệ nhị phân lại đại diện cho 2 lũy thừa 7, cộng đồng hiểu đây là một tuyên bố đầu tư có cấu trúc có ý thức, chứ không phải là thưởng thức ngẫu nhiên.

Sự khác biệt căn bản giữa hai hướng đi về quyền riêng tư

Session: Khuyến khích xây dựng mạng lưới phi tập trung bằng token

Session ra mắt năm 2020, sử dụng kiến trúc quyền riêng tư kiểu onion routing. Mỗi tin nhắn sau khi mã hóa ba lớp, sẽ đi qua ba nút trung chuyển ngẫu nhiên, mỗi nút chỉ giải mã lớp của mình, không ai có thể theo dõi nguồn gốc và đích đến của tin nhắn một cách toàn diện.

Điểm đổi mới cốt lõi là mô hình tài khoản: sử dụng chuỗi ngẫu nhiên 66 ký tự làm Session ID, không cần liên kết số điện thoại, không cần xác thực email, hoàn toàn cách ly với danh tính thực. Hiện có hơn 1500 nút Session phân bổ trên hơn 50 quốc gia, ai cũng có thể tham gia vận hành nút bằng cách staking 25,000 SESH.

Tháng 5 năm nay, Session đã hoàn tất quá trình chuyển đổi từ mạng Oxen sang mạng Session tự chủ, sử dụng cơ chế đồng thuận bằng chứng cổ phần, các nhà vận hành nút staking nhận thưởng SESH. Hiện lượng lưu hành khoảng 79 triệu, tổng cung tối đa 240 triệu, hơn 62 triệu SESH đã bị khóa trong các pool staking.

Về trải nghiệm ứng dụng, Session hỗ trợ nhắn tin văn bản, thoại, hình ảnh, gửi tập tin và nhóm chat tối đa 100 người, nhưng độ trễ thông báo và đồng bộ đa thiết bị là điểm yếu rõ rệt — đây là cái giá của kiến trúc phi tập trung.

SimpleX: Phi tập trung hoàn toàn trong quyền riêng tư cực đoan

Nếu như đổi mới của Session là “không cần số điện thoại”, thì SimpleX còn tiến xa hơn — nó đã loại bỏ luôn ID người dùng.

Ứng dụng này do Evgeny Poberezkin sáng lập tại London năm 2021, mỗi lần liên lạc mới đều tạo ra một cặp địa chỉ hàng đợi tin nhắn dùng một lần. Bạn có thể trò chuyện riêng tư với A và B mà không liên quan đến nhau, không có metadata chung, ngay cả khi bị giám sát đồng thời cũng không thể chứng minh chúng đến từ cùng một người.

Quy trình đăng ký cũng hoàn toàn khác thường — chỉ cần nhập tên hiển thị, tất cả tập tin đều lưu trữ cục bộ trên thiết bị, không có thông tin tài khoản trên máy chủ SimpleX. Thêm liên lạc phải qua liên kết mời dùng một lần hoặc mã QR, hoàn toàn không có chức năng “tìm kiếm tên người dùng để kết bạn”.

Về mặt kỹ thuật, SimpleX Messaging Protocol chuyển tiếp tạm thời tin nhắn mã hóa qua máy chủ trung chuyển, không giao tiếp giữa các máy chủ, tin nhắn gửi đi sẽ bị xóa ngay sau khi nhận. Đã mở mã nguồn trên Github, qua kiểm tra của tổ chức kiểm toán bảo mật Trail of Bits. Năm 2022, vòng gọi vốn hạt giống do Village Global dẫn dắt, khoảng 370,000 USD, cựu CEO Twitter Jack Dorsey từng công khai ủng hộ.

Chi phí của thiết kế cực đoan về quyền riêng tư là giới hạn — đổi thiết bị không thể khôi phục trực tiếp lịch sử trò chuyện, phải thiết lập lại với từng liên lạc. Trải nghiệm nhóm lớn cũng bị giảm sút do thiếu quản lý thành viên trung tâm.

Các hướng đi khác nhau trong mô hình kinh doanh: Token khuyến khích vs Phi tài chính hóa

Dù đều hướng tới quyền riêng tư, hai ứng dụng chọn các mô hình tài chính hoàn toàn trái ngược.

Session theo đuổi mô hình Web3 điển hình, token SESH đảm nhận ba chức năng: đảm bảo staking của nút, thưởng vận hành nút, và thanh toán dịch vụ tên miền và thành viên trong tương lai. Logic này dựa trên các khuyến khích kinh tế để đảm bảo tính ổn định của mạng lưới và sự tham gia lâu dài của các nhà vận hành nút. Sự tăng giá đột biến sau khi Vitalik quyên góp phản ánh phần nào việc thị trường định giá lại câu chuyện hạ tầng quyền riêng tư.

SimpleX chọn hướng ngược lại rõ rệt. Người sáng lập Poberezkin từ chối phát hành token có thể giao dịch, cho rằng tính đầu cơ sẽ làm lệch hướng dự án ban đầu. Hiện tại, dự án dựa vào vốn đầu tư từ các quỹ VC và đóng góp của người dùng (đóng góp tích lũy hơn 25,000 USD), dự kiến năm 2026 sẽ ra mắt Community Vouchers — một loại phi giao dịch, không khai thác trước, không bán công khai, dùng để trả trước dịch vụ máy chủ, giá cố định.

Điều này không chỉ là khác biệt về chiến lược kinh doanh, mà còn phản ánh sự khác biệt về triết lý “quyền riêng tư nên được tài trợ như thế nào”. Mô hình token của Session có thể huy động vốn và sự tham gia nhanh chóng, nhưng cũng dễ bị biến động giá và rủi ro pháp lý; trong khi SimpleX phi tài chính hóa giữ được tính thuần túy, nhưng hạn chế về nguồn vốn có thể ảnh hưởng tốc độ mở rộng.

Thách thức mang tính cấu trúc của lĩnh vực nhắn tin quyền riêng tư

Trong tweet quyên góp của Vitalik, ông không giấu giếm: cả hai ứng dụng đều còn nhiều điểm yếu rõ rệt, trải nghiệm người dùng và an toàn thực sự còn cần thời gian để vượt qua. Những khó khăn ông đề cập chính là những vấn đề chung của toàn bộ lĩnh vực nhắn tin quyền riêng tư phi tập trung:

Chi phí phi tập trung: các ứng dụng tập trung truyền tin nhanh, ổn định vì dữ liệu qua máy chủ trung tâm tối ưu; còn phi tập trung phải qua nhiều nút trung chuyển, độ trễ không thể tránh khỏi.

Đồng bộ đa thiết bị: các ứng dụng truyền thống đăng nhập tài khoản để khôi phục lịch sử chat; kiến trúc phi tập trung không có máy chủ trung tâm, đồng bộ khóa riêng phức tạp hơn nhiều.

Phòng chống lạm dụng: bỏ qua liên kết số điện thoại có thể bảo vệ quyền riêng tư, nhưng cũng tạo ra rủi ro Sybil và DoS. Các nền tảng tập trung dùng số điện thoại để lọc spam, còn các ứng dụng phi tập trung cần giải pháp khác.

Khoản đầu tư của Vitalik phần nào đang định giá cho các vấn đề này — chúng xứng đáng được giải quyết, và việc giải quyết chúng đòi hỏi vốn, công nghệ và sự kiên nhẫn dài hạn.

Vị trí của hạ tầng quyền riêng tư ở giai đoạn hiện tại

Với người dùng phổ thông, việc chuyển sang Session hoặc SimpleX còn quá sớm, còn nhiều hạn chế về trải nghiệm. Nhưng đối với những người dùng nhạy cảm với quyền riêng tư, hai ứng dụng này đáng để tải xuống thử nghiệm, hiểu rõ mức độ “quyền riêng tư thực sự” có thể đạt được.

Khi các ông lớn trong ngành sẵn sàng bỏ tiền thật để đầu tư vào một điều gì đó, điều này không chỉ là phần thưởng — mà còn là một phiếu bầu của thị trường về tương lai của nhắn tin quyền riêng tư. Khoản quyên góp 256 ETH này, có lẽ không chỉ là một thử nghiệm của các kỹ sư đam mê, mà còn là sự công nhận mang tính chiến lược đối với toàn bộ lĩnh vực hạ tầng quyền riêng tư.