Vật lý đã thay đổi, những người theo chủ nghĩa kinh nghiệm đang tập thể bị mù lòa

Trong quá trình dài phát triển của kinh doanh và cá nhân, chúng ta luôn đối mặt với một nghịch lý ma quái: logic từng giúp bạn thành công, thường cũng chính là cái bẫy chôn vùi bạn.

Hầu hết mọi người xem kinh nghiệm là tài sản quý giá nhất, nhưng xét từ lý luận nền tảng, kinh nghiệm về bản chất là một bản đồ cũ đã hết hạn. Khi môi trường bước vào giai đoạn biến động cấu trúc, bản đồ này không chỉ không thể chỉ đường, mà còn thúc đẩy bạn rơi sâu hơn vào vực thẳm.

### 一、 Chủ nghĩa kinh nghiệm: lợi nhuận entropy thấp của thời kỳ ổn định

Chúng ta cần phải công nhận lại chủ nghĩa kinh nghiệm. Trong chu kỳ môi trường cực kỳ ổn định, chủ nghĩa kinh nghiệm không phải là sự tầm thường, mà là lựa chọn cực kỳ thông minh.

Tái sử dụng chính là hiệu quả. Khi quy luật nhân quả đã được người đi trước xác minh, bạn không cần phải phát minh lại bánh xe. Trực tiếp sử dụng mô hình đường đi đã thành thục, về bản chất là giảm thiểu chi phí quyết định thông qua phụ thuộc vào đường đi.

Ví dụ, trong giai đoạn lợi ích của internet di động khoảng năm 2010, nhiều nhà sáng lập kinh nghiệm là: đổ tiền mua lưu lượng, đổi lấy tăng trưởng người dùng, rồi qua quảng cáo để kiếm lợi. Logic này lúc đó là đúng vì chi phí lưu lượng thấp hơn giá trị trọn đời của người dùng. Lúc này, theo đuổi nguyên lý đầu tiên một cách mù quáng lại chậm lại, việc tái sử dụng mẫu thành công của người khác mới là cách tiết kiệm nhất.

Lúc này, thế giới giống như một chiếc tàu chạy trên đường ray. Bạn không cần hiểu định luật thứ hai của nhiệt động lực học, chỉ cần biết kiểm vé đúng giờ, ngồi đúng chỗ.

### 二、 Đứt gãy cấu trúc: giới hạn cứng của quy luật vật lý

Tuy nhiên, thế giới không vận hành theo tuyến tính, mà xen kẽ giữa giai đoạn nền tảng dài và giai đoạn biến động cấu trúc đột ngột.

Gọi là biến động cấu trúc, không phải là kinh doanh trở nên khó khăn hơn đơn thuần, mà là các tham số vật lý nền tảng đã dịch chuyển. Ví dụ, chi phí năng lượng, cấu trúc chuỗi cung ứng hoặc cấu trúc dân số.

Lấy ví dụ ngành sản xuất ô tô truyền thống. Các tập đoàn ô tô của Đức có hơn trăm năm tích lũy kinh nghiệm về động cơ đốt trong, đó là rào cản cao nhất của họ. Nhưng trong giai đoạn biến động cấu trúc (làn sóng điện khí hóa), các giới hạn vật lý đã thay đổi: nguồn năng lượng chuyển từ năng lượng nhiệt hóa học sang năng lượng điện hóa học.

Lúc này, những kinh nghiệm sâu về piston, trục khuỷu, hệ thống nạp khí, lập tức trở nên vô nghĩa trước các động cơ điện và pin. Nếu vẫn giữ chủ nghĩa kinh nghiệm, cố gắng biến xe điện thành xe chạy nhiên liệu có pin sẽ thua kém về mặt vật lý so với các đối thủ thiết kế lại xe tập trung vào pin và chip.

### 三、 Chuyển đổi giao thức: từ phụ thuộc vào đường đi đến nguyên lý đầu tiên

Khi đa số còn đang tìm kiếm công tắc thất bại trong đống đổ nát cũ, những người thức tỉnh thực sự sẽ chủ động đóng giao thức kinh nghiệm, chuyển sang giao thức nguyên lý đầu tiên.

Nguyên lý đầu tiên yêu cầu chúng ta xuyên qua tất cả thói quen xã hội, quy tắc ngầm ngành và gánh nặng lịch sử, trực tiếp nhìn xuống thực tế vật lý.

Nhìn vào SpaceX của Elon Musk. Thời đó, kinh nghiệm trong ngành hàng không là: tên lửa là hàng tiêu hao đắt đỏ, dùng một lần rồi vứt, vì cấu trúc đơn giản nhất, rủi ro thấp nhất. Nhưng Musk quay trở lại với chi phí vật lý và vật liệu: nguyên liệu của một tên lửa (nhôm, titan, nhiên liệu, v.v.) chỉ chiếm khoảng 2% tổng chi phí.

Phần còn lại 98% đi đâu? Câu trả lời là thời gian chế tạo và lãng phí dùng một lần. Vì các định luật vật lý không quy định tên lửa không thể tái chế, nên việc tái chế hay không không phải là vấn đề kỹ thuật, mà là vấn đề tính toán. Đây chính là bước thoát khỏi kinh nghiệm, suy nghĩ dựa trên vật lý là giá trị điển hình.

### 四、 Sai lệch nhận thức: ranh giới giữa bình thường và xuất sắc

Tại sao đa số không nhìn thấy cơ hội?

Vì họ bỏ qua. Họ mặc định thế giới ổn định, mặc định logic cũ luôn có hiệu lực. Khi biến động xảy ra, họ nhìn thấy là khủng hoảng và khó khăn; còn những người chuyển đổi giao thức tư duy lại thấy là sự tái cấu trúc tham số.

Bản chất của thời kỳ biến động là tài nguyên đang trải qua một phép đo phân phối lại một cách bạo lực. Ví dụ, khi chuỗi logistics quốc tế truyền thống bị đứt gãy, chủ nghĩa kinh nghiệm sẽ than thở rằng thương mại quốc tế không thể tiếp tục; còn những người theo nguyên lý đầu tiên sẽ suy nghĩ: vì nhu cầu vật lý vẫn còn, mà các nút trung gian bị đứt, thì có thể viết lại đường đi từ nguồn năng lượng, sản xuất địa phương hoặc giao hàng số?

---

### Kết luận: Trở thành người suy nghĩ từ tầng vật lý

Trong thời đại biến động lớn này, hãy cảnh giác với những kinh nghiệm vốn dĩ đã coi là đương nhiên trong đầu bạn.

Hầu hết mọi người còn đang dựa vào chủ nghĩa kinh nghiệm để tìm cơ hội, thì sẽ không thấy được cơ hội nào cả.

Khi môi trường xảy ra biến động cấu trúc lớn, chỉ có chuyển đổi từ “phụ thuộc vào đường đi (kinh nghiệm)” sang “giới hạn vật lý (nguyên lý đầu tiên)” mới có thể phá vỡ thế cục.