Bitcoin và tiền tệ pháp định: Tại sao hai thứ này nhất định sẽ đi theo những con đường khác nhau?

Trong cơn sốt tiền mã hóa, nhiều người tuyên bố rằng Bitcoin và tiền pháp định là đối thủ cạnh tranh ngang hàng. Nhưng thực tế có phải vậy không? Hôm nay chúng ta sẽ đi sâu phân tích hai hệ thống tiền tệ hoàn toàn khác nhau này, xem chúng khác nhau ở điểm nào.

Tiền pháp định thực sự là gì?

Trước tiên nói về tiền pháp định (Fiat-Geld). Nói đơn giản, đó là thứ mà chính phủ nói “đây là tiền”, và chúng ta đều công nhận. Không giống như vàng bạc có giá trị thực, tiền pháp định hoàn toàn dựa vào niềm tin của chúng ta vào quốc gia phát hành — tin vào sức mạnh kinh tế, ổn định chính trị, và khả năng quản lý cung tiền một cách có trách nhiệm.

Hệ thống này chính thức hình thành vào năm 1971. Trước đó, đô la Mỹ còn liên kết với vàng (Cục dự trữ liên bang cam kết đổi 1 ounce vàng với tỷ lệ 35 USD), thuộc loại tiền có “tài sản thực hỗ trợ”. Nhưng khi dự trữ vàng của Mỹ giảm sút, niềm tin của nhà đầu tư lung lay, chính phủ Mỹ đã quyết đoán cắt đứt liên kết này, hoàn toàn bước vào kỷ nguyên tiền pháp định hiện đại. Từ đó, giá trị của tiền chỉ còn dựa trên uy tín quốc gia và kỳ vọng của thị trường, không còn tài sản vật chất làm nền tảng.

Hệ thống tiền pháp định hoạt động như thế nào?

Hệ thống tiền pháp định là một hệ sinh thái hợp tác của nhiều vai trò:

Các thành phần chính:

• Chính phủ: xác định loại tiền là phương tiện thanh toán hợp pháp
• Ngân hàng trung ương: kiểm soát cung tiền và chính sách lãi suất
• Ngân hàng thương mại: tạo ra tiền bổ sung qua cho vay (gọi là “tiền tín dụng”)
• Người dùng phổ thông: sử dụng tiền để vận hành hệ thống

Ngân hàng trung ương như là “người bảo vệ” của hệ thống. Nó điều chỉnh lãi suất chuẩn để kiểm soát cung tiền — khi cần kích thích kinh tế thì in thêm tiền, khi quá nóng thì thắt chặt, mục tiêu là duy trì ổn định giá cả, tránh lạm phát hoặc giảm phát cực đoan. Đồng thời, các ngân hàng thương mại không phải là thụ động, họ tạo ra tiền qua cho vay, mở rộng tính thanh khoản.

Sự linh hoạt này là lợi thế cốt lõi của tiền pháp định. Không giống như tiêu chuẩn vàng bị giới hạn bởi lượng vàng vật chất, tổng cung tiền của tiền pháp định có thể điều chỉnh bất cứ lúc nào, ngân hàng trung ương có thể ứng phó với khủng hoảng hoặc thúc đẩy tăng trưởng.

Niềm tin và sự ổn định: Sống còn của tiền pháp định

Vì tiền pháp định không còn được hỗ trợ bởi vàng hay tài sản cứng nào khác, vậy nó có giá trị dựa vào đâu? Câu trả lời là: Niềm tin.

Để duy trì niềm tin này, cần thỏa mãn đồng thời ba điều kiện:

1. Ngân hàng trung ương phải giữ vững giá cả — không in tiền quá mức. In quá nhiều tiền gây lạm phát, sẽ phá hủy uy tín của tiền.

2. Chính phủ phải có kỷ luật — chính sách tài chính không quá lố. Nợ quá nhiều, chi tiêu hoang phí, uy tín quốc gia sẽ bị giảm sút.

3. Hệ thống thể chế ổn định — hệ thống pháp luật và môi trường chính trị đáng tin cậy. Nhà đầu tư cần biết quy tắc chơi không đột nhiên thay đổi.

Các đồng tiền lớn như đô la Mỹ, euro, yên Nhật đều ổn định vì các quốc gia hoặc khu vực phát hành chúng đều làm tốt ba điều này. Đặc biệt, đô la Mỹ còn đặc biệt — là đồng dự trữ toàn cầu, khoảng 88% các giao dịch tài chính quốc tế đều dùng đô la để thanh toán.

Tiền mã hóa phá vỡ quy tắc như thế nào?

Bitcoin và các loại tiền mã hóa khác đại diện cho một tư duy hoàn toàn khác. Thay vì dựa vào các tổ chức trung ương, chúng dựa vào toán học và công nghệ.

Điểm khác biệt cốt lõi:

Điểm khác biệt chính nằm ở quyền kiểm soát. Đô la do ngân hàng trung ương tập trung quản lý, chính sách thay đổi một phát. Bitcoin thì cần đa số các thành viên trong mạng đồng thuận để thay đổi quy tắc — điều này đảm bảo không ai có thể thao túng tùy ý.

Ngoài ra còn có sự khác biệt về nguồn cung. Đô la có thể phát hành vô hạn, vừa là lợi thế (ngân hàng trung ương linh hoạt ứng phó khủng hoảng) vừa là rủi ro (dễ gây lạm phát). Bitcoin chỉ có 21 triệu, không ai thay đổi được — điều này thu hút những người lo ngại lạm phát, nhưng cũng đồng nghĩa Bitcoin thiếu khả năng điều chỉnh khủng hoảng như ngân hàng trung ương.

So sánh quy mô thực tế

Dữ liệu nói lên tất cả. Năm 2022, khu vực euro có 1266 tỷ giao dịch phi tiền mặt, trong khi Bitcoin toàn mạng chỉ khoảng 1 tỷ giao dịch cùng kỳ. Khoảng cách lớn chưa?

Điều này cho thấy gì? Dù tiền mã hóa tăng trưởng nhanh, tỷ trọng trong hệ thống tài chính toàn cầu vẫn rất nhỏ. Tiền pháp định vẫn là phương tiện chính của hoạt động kinh tế, thực tế này sẽ không thay đổi trong ngắn hạn.

Liệu chúng có thực sự đối nghịch nhau?

Điều thú vị là, Bitcoin và tiền pháp định thực ra có điểm chung — giá trị của chúng đều dựa vào niềm tin của người dùng, chứ không phải giá trị nội tại của vật chất. Chỉ khác ở đối tượng niềm tin: người tin vào chính phủ và nền kinh tế, người tin vào công nghệ và mạng lưới.

Cả hai đều có thể dùng để giao dịch và lưu trữ giá trị. Sự khác biệt nằm ở ứng dụng: tiền pháp định là chủ lực trong hoạt động kinh tế hàng ngày, Bitcoin chủ yếu đóng vai trò đầu tư và phòng hộ rủi ro.

Trong tương lai gần, hai hệ thống này có thể cùng tồn tại chứ không đối lập. Tiền pháp định kiểm soát các giao dịch hàng ngày và đòn bẩy kinh tế quốc gia, trong khi các tài sản mã hóa như Bitcoin cung cấp lựa chọn cho những người muốn tránh rủi ro kiểm soát trung ương. Điều quan trọng là hiểu rõ ưu nhược điểm của từng hệ thống, chứ không phải chọn lấy hoặc bỏ qua.

Tổng thể, tiền pháp định và Bitcoin đại diện cho hai mô hình niềm tin hoàn toàn khác nhau — một dựa vào tổ chức, một dựa vào mã code. Cái trước ổn định và phổ biến hơn, cái sau tự chủ và minh bạch hơn. Chọn cái nào? Tùy thuộc vào điều bạn coi trọng.