Bản chất thực sự của giới hạn trần, sàn giảm giá cổ phiếu: Khi giá bị khóa chặt thì phải làm sao?

Trước tiên, hiểu rõ định nghĩa của giới hạn trần và sàn sụp

Muốn giao dịch thành thạo trên thị trường chứng khoán, bạn phải hiểu hai khái niệm quan trọng này.

Giới hạn trần (涨停) là khi giá cổ phiếu tăng đến mức giới hạn cao nhất do cơ quan quản lý quy định trong ngày, sau đó không thể tiếp tục tăng nữa. Ví dụ tại thị trường Đài Loan, giới hạn này thường đặt là 10% so với giá đóng cửa của ngày hôm trước. Giả sử giá đóng cửa của TSMC ngày hôm qua là 600元, thì giá cao nhất hôm nay sẽ là 660元 — sau khi đạt mức này, giá cổ phiếu sẽ bị “đóng băng”.

Giới hạn sụp sàn (跌停板) là khái niệm ngược lại, khi giá cổ phiếu giảm đến mức thấp nhất trong ngày, không thể tiếp tục giảm nữa. Ví dụ, giá thấp nhất của TSMC hôm nay sẽ là 540元.

Nhận diện trực quan: chỉ cần nhìn biểu đồ là có thể nhận ra

Những nhà đầu tư quen thuộc với thị trường đều biết rằng, vào thời điểm giới hạn trần và sàn sụp, sẽ có tín hiệu rõ ràng về mặt thị giác. Đồ thị giá sẽ dừng lại ở một đường ngang, hoàn toàn không còn dao động. Trong hệ thống giao dịch chứng khoán Đài Loan, cổ phiếu đạt giới hạn trần sẽ được đánh dấu nền đỏ, còn cổ phiếu sàn sụp sẽ nền xanh.

Khi quan sát lệnh mua bán, đặc điểm của cổ phiếu đạt giới hạn trần rất rõ ràng: các lệnh mua chất đống như núi, trong khi lệnh bán hầu như không thấy. Điều này phản ánh thị trường đồng thuận tích cực, ý muốn mua cao hơn nhiều so với bán. Ngược lại, khi xuất hiện sàn sụp, các lệnh bán xếp hàng chờ, trong khi lệnh mua thưa thớt.

Có thể giao dịch khi cổ phiếu đạt giới hạn trần không?

Nhiều nhà đầu tư mới nhầm tưởng rằng khi cổ phiếu đạt giới hạn trần thì không thể mua bán, điều này là sai. Giao dịch mua bán hoàn toàn có thể thực hiện khi cổ phiếu đạt giới hạn trần, nhưng tỷ lệ thành công phụ thuộc vào hướng giao dịch của bạn.

Nếu đặt lệnh mua, do đã có nhiều người mua xếp hàng ở mức giá trần, lệnh của bạn có thể phải chờ đợi lâu mới được khớp, thậm chí cả ngày không khớp được. Nhưng nếu đặt lệnh bán, vì có nhiều người muốn mua, lệnh bán thường sẽ được khớp nhanh chóng.

Tình hình giao dịch dưới sàn sụp

Ngược lại, khi cổ phiếu đạt sàn sụp, việc mua thường diễn ra nhanh chóng vì nhiều nhà bán muốn thoát hàng. Ngược lại, đặt lệnh bán sẽ gặp khó khăn, phải chờ đợi đủ số lượng người mua xuất hiện.

Yếu tố nào kích hoạt giới hạn trần?

Thông tin tích cực từ thị trường là động lực chính thúc đẩy giới hạn trần. Khi các công ty niêm yết công bố doanh thu quý ấn tượng, lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu tăng mạnh hoặc nhận các đơn hàng lớn (ví dụ, TSMC nhận đơn hàng lớn từ Apple, NVIDIA), giá cổ phiếu thường sẽ tăng trần theo phản ứng. Các chính sách hỗ trợ như trợ cấp năng lượng xanh, thúc đẩy ngành xe điện cũng có tác dụng tương tự — các cổ phiếu liên quan sẽ đón dòng vốn đổ vào.

Chuyển động trong các chủ đề đầu tư cũng không kém phần quan trọng. Cổ phiếu liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) do nhu cầu máy chủ tăng vọt thường xuyên đạt giới hạn trần, các cổ phiếu ngành sinh học cũng là “thú cưng” của thị trường. Trong giai đoạn cuối kỳ báo cáo, các quỹ đầu tư và các nhà lớn thường đẩy giá cổ phiếu điện tử nhỏ và trung, tạo ra các đợt tăng trần liên tiếp.

Phá vỡ kỹ thuật cũng có thể gây ra giới hạn trần. Khi giá cổ phiếu vượt qua vùng tích lũy dài hạn hoặc các đường trung bình dài hạn, kèm theo khối lượng lớn, hoặc dư nợ vay ký quỹ quá cao dẫn đến tình trạng “short squeeze”, các nhà đầu tư mua đuổi sẽ đổ xô vào mua.

Tập trung cổ phần cao cũng tạo điều kiện cho giới hạn trần. Khi các nhà đầu tư nước ngoài, quỹ đầu tư liên tục mua mạnh, hoặc các nhà lớn giữ chặt cổ phần của các cổ phiếu nhỏ và trung, thị trường không còn đủ cổ phiếu để cung cấp, chỉ cần một cú kéo nhẹ là cổ phiếu sẽ bị khóa trần, khó lòng mua vào của nhà lẻ.

Nguyên nhân phía sau sàn sụp

Thông tin xấu gây hoảng loạn là nguyên nhân trực tiếp nhất. Báo cáo tài chính tiêu cực (lỗ lớn, giảm biên lợi nhuận), bê bối công ty (thanh toán giả, cán bộ cao cấp liên quan) hoặc suy thoái toàn ngành đều kích hoạt làn sóng bán tháo.

Tác động của rủi ro hệ thống cũng rất lớn. Năm 2020, dịch COVID-19 bùng phát, nhiều cổ phiếu bị sàn sụp trực tiếp. Các biến động của thị trường quốc tế cũng có thể lan tỏa, ví dụ, thị trường Mỹ giảm mạnh sẽ kéo theo cổ phiếu ADR của TSMC giảm, từ đó kéo theo các cổ phiếu công nghệ của Đài Loan cũng sàn sụp.

Chủ đạo bán tháo và ký quỹ bị cắt thường khiến nhà đầu tư nhỏ lẻ không kịp trở tay. Các nhà lớn kéo giá cao để thu hút nhà đầu tư theo đuổi, rồi sau đó bán ra, khiến các nhà mua theo bị kẹt. Việc ký quỹ bị cắt cũng làm tình hình thêm tồi tệ — trong đợt sụp đổ của ngành vận tải năm 2021, giá cổ phiếu giảm mạnh kích hoạt cắt ký quỹ, gây ra áp lực bán lớn, nhiều nhà đầu tư nhỏ lẻ không kịp thoát thân.

Phá vỡ kỹ thuật cũng có thể trực tiếp gây ra sàn sụp. Khi giá vượt các mức hỗ trợ quan trọng như đường trung bình tháng, trung bình quý, sẽ kích hoạt các lệnh dừng lỗ. Khi ngày hôm đó đột nhiên có khối lượng lớn và xuất hiện cây nến đen dài, thường là tín hiệu chủ đạo của việc bán tháo, các lệnh dừng lỗ sẽ đổ vào, sàn sụp là điều tất yếu.

Hệ thống quy định khác nhau giữa thị trường Đài Loan và Mỹ

Thị trường Đài Loan áp dụng hệ thống giới hạn biến động giá, còn thị trường Mỹ hoàn toàn theo hướng khác — không có giới hạn trần/sàn, nhưng có cơ chế ngắt quãng (熔断机制).

Cơ chế ngắt quãng hoạt động như sau: khi biến động của thị trường vượt quá phạm vi an toàn, hệ thống tự động tạm ngưng giao dịch để thị trường có thời gian bình tĩnh trở lại.

Hệ thống ngắt quãng của Mỹ gồm hai cấp độ:

Ngắt quãng toàn thị trường liên quan đến chỉ số chung. Nếu S&P 500 giảm quá 7%, thị trường sẽ tạm dừng 15 phút; giảm 13% sẽ tạm dừng 15 phút nữa; nếu giảm 20%, giao dịch trong ngày sẽ chấm dứt.

Ngắt quãng cổ phiếu riêng lẻ. Khi một cổ phiếu tăng hoặc giảm quá 5% trong vòng 15 giây, cổ phiếu đó sẽ bị tạm dừng giao dịch một thời gian, thời gian cụ thể tùy loại cổ phiếu.

Ứng phó thực tế khi gặp giới hạn trần/sàn sụp

Vượt qua các thành kiến tâm lý, ra quyết định hợp lý

Nhà đầu tư mới thường mắc sai lầm khi thấy cổ phiếu đạt giới hạn trần thì vội vàng mua vào, hoặc thấy sàn sụp thì bán tháo. Cách đúng đắn là phân tích kỹ hơn — tại sao cổ phiếu này lại xuất hiện giới hạn trần hoặc sàn sụp?

Giả sử một cổ phiếu sàn sụp, nhưng các yếu tố cơ bản của công ty không có vấn đề, chỉ bị ảnh hưởng bởi tâm lý thị trường hoặc các yếu tố ngắn hạn, thì khả năng bật lại vẫn còn. Lúc này, giữ hoặc mua thêm một chút có thể là lựa chọn sáng suốt hơn.

Khi thấy giới hạn trần, cần kiềm chế lòng tham. Trước tiên, xác định xem có thực sự có tin tốt lớn hỗ trợ hay không, liệu đợt tin này có thể duy trì đà tăng của cổ phiếu không. Nếu không đủ tự tin, tốt nhất là chờ đợi.

Chuyển hướng sang các cổ phiếu liên quan hoặc giao dịch ở thị trường nước ngoài

Khi cổ phiếu yêu thích tăng trần do tin tốt nhưng không thể mua vào, bạn có thể chuyển hướng sang các ngành liên quan hoặc các cổ phiếu cùng ngành. Ví dụ, khi TSMC tăng trần, các cổ phiếu bán dẫn khác thường cũng sẽ tăng theo.

Một cách khác là tìm cơ hội đầu tư cổ phiếu của cùng công ty ở thị trường nước ngoài. TSMC niêm yết trên thị trường Mỹ với mã TSM, nhà đầu tư có thể sử dụng dịch vụ ủy thác hoặc các công ty chứng khoán quốc tế để giao dịch, linh hoạt hơn.