Lạm phát và giảm phát: Những điểm khác biệt quan trọng đối với nhà đầu tư

Khi nói đến kinh tế, từ lạm phát thường xuyên xuất hiện trong các tin tức. Nhưng thành thật mà nói, phần lớn mọi người vẫn chưa thực sự hiểu rõ nó ảnh hưởng như thế nào đến túi tiền của chúng ta. Bài viết này sẽ đề cập đến lạm phát từ cơ bản, nguyên nhân gây ra đến cách ứng phó phù hợp.

Lạm phát là gì? Hiểu đơn giản

Lạm phát trong kinh tế học là tình trạng giá cả hàng hóa và dịch vụ tăng liên tục. Nhưng nếu nói cho dễ hiểu, thì đó là tiền của chúng ta mua được ít đi mỗi ngày.

Ví dụ rõ ràng

Ông A có 50 đồng đi mua cơm, cách đây 5 năm có thể mua 5 đĩa, nhưng ngày nay chỉ còn 1 đĩa. Tại sao lại như vậy? Đáp đơn giản là vì giá cơm tăng, đó chính là lạm phát trong hành động của nó.

Không chỉ riêng cơm, mọi thứ đều tăng giá, từ dầu mỡ, trứng, rau củ, thịt, phí đi lại. Tất cả đều liên quan đến tình trạng lạm phát.

Lạm phát xuất phát từ đâu?

3 nguyên nhân chính dẫn đến lạm phát

1. Nhu cầu hàng hóa tăng nhưng cung không kịp (Demand Pull Inflation)
Khi kinh tế phục hồi, người có nhiều tiền hơn để chi tiêu, muốn mua nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn. Nhưng nhà sản xuất không thể cung cấp đủ, người bán nhân cơ hội này tăng giá.

2. Chi phí sản xuất tăng cao (Cost Push Inflation)
Giá nguyên vật liệu toàn cầu như dầu thô, khí đốt, sắt, đồng tăng cao. Nhà sản xuất buộc phải nâng giá thành phẩm để giữ lợi nhuận.

3. Chính phủ in tiền (Printing Money Inflation)
Khi chính phủ bơm tiền vào hệ thống kinh tế nhiều hơn, lượng tiền tăng lên nhưng hàng hóa vẫn giữ nguyên, dẫn đến lạm phát nặng hơn.

Hiện tại, lạm phát toàn cầu xuất phát từ đâu?

Hiện nay, thế giới đang đối mặt với lạm phát theo dạng pha trộn, gồm:

• Kinh tế toàn cầu phục hồi nhanh sau đại dịch COVID-19, mọi người đổ xô mua sắm (revenge spending), gây ra lạm phát về cầu.
• Vấn đề chuỗi cung ứng (Supply Chain) thiếu container và chip bán dẫn, làm tăng chi phí của nhà sản xuất.
• Giá năng lượng tăng vọt dầu thô và khí đốt tăng nhiều lần do các vấn đề địa chính trị và hạn chế sản xuất.
• Chính sách tiền tệ nới lỏng của các ngân hàng trung ương giữ lãi suất thấp để kích thích kinh tế, tăng lượng tiền trong hệ thống.

Theo dữ liệu của IMF tháng 1 năm 2567, kinh tế thế giới dự kiến tăng trưởng 3.1% năm 2567, nhưng vẫn thấp hơn trung bình lịch sử do chính sách tiền tệ thắt chặt.

Ai được lợi, ai thiệt từ lạm phát?

Nhóm được lợi

✅ Nhà doanh nghiệp, thương nhân, cổ đông

• Có thể tăng giá hàng hóa và dịch vụ theo tỷ lệ lạm phát hoặc cao hơn.
• Doanh nghiệp phát triển, tuyển dụng tăng, thu nhập tăng.

✅ Người mắc nợ

• Khi lạm phát xảy ra, giá trị khoản nợ phải trả giảm đi (tiền nợ giảm).

✅ Chủ ngân hàng, công ty bảo hiểm

• Chênh lệch lãi suất tăng, lợi nhuận cao hơn.

Nhóm thiệt hại

❌ Nhân viên lương cố định

• Tiền lương tăng chậm, tăng thấp hơn lạm phát, làm thực thu giảm.

❌ Người tiết kiệm, người tiêu dùng

• Sức mua giảm, hàng hóa đắt hơn, cuộc sống khó khăn hơn.

❌ Chủ nợ

• Giá trị khoản vay giảm đi.

Tác động của lạm phát đến kinh tế và người dân bình thường

Đối với người dân

• Chi phí sinh hoạt tăng. Ngày mai mua gì cũng đắt hơn, ít mua được hơn ngày hôm nay.
• Tiền lương / thu nhập không theo kịp. Tăng chậm, ít hơn mức tăng của giá cả.
• Tiết kiệm mất giá. Tiền tích góp giảm giá trị, nếu không đầu tư sẽ mất mát.

Đối với doanh nghiệp

• Doanh số biến động. Giá cao, người mua giảm.
• Tăng trưởng sản xuất chậm lại. Chi phí cao, lợi nhuận ít, dù giảm giá bán cũng khó khăn.
• Thất nghiệp. Doanh nghiệp không mở rộng, cắt giảm nhân sự.

Đối với quốc gia

• Kinh tế chững lại. Tăng trưởng GDP giảm.
• Rủi ro cao hơn. Hệ thống tài chính mất cân đối, bong bóng tài sản có thể hình thành.

Trong trường hợp rơi vào Stagflation (lạm phát + suy thoái kinh tế)

Đây là tình huống không ai muốn thấy, giá cao, kinh tế giảm, thất nghiệp cao, người nghèo, hàng hóa đắt đỏ nhưng không ai mua.

Xem dữ liệu lạm phát của Thái Lan trong 50 năm qua

Hồi tưởng quá khứ, Thái Lan từng đối mặt với lạm phát rất dữ dội:

• 2517: vượt 24.3% do chiến tranh Israel-Arab, giá dầu tăng vọt.
• 2523: 15% + do chiến tranh Iran-Iraq.
• 2541: 7.89% sau khủng hoảng kinh tế 2540, đồng baht mất giá.
• 2551: 5.51% chung.
• 2565: 7.10% do chiến tranh Nga-Ukraine.

Dữ liệu CPI tháng 1 năm 2567:

• Chỉ số giá tiêu dùng: 110.3 (tăng 0.3% YoY)
• Lạm phát chung: 1.11% (giảm liên tục 4 tháng)
• CPI MoM: +0.02% (so với tháng trước)

Các yếu tố giảm lạm phát: giảm giá năng lượng và rau củ tươi cung cấp ra thị trường.

Thịt và rau củ có giá cao hơn nhiều.

Lạm phát vs Giảm phát khác nhau chỗ nào?

Nếu lạm phát là giá tăng, thì giảm phát (Deflation) là giảm giá.

Giảm phát xảy ra khi:

• Nhu cầu giảm, người tiêu dùng không muốn mua.
• Lượng tiền trong hệ thống không đủ.
• Nhà sản xuất giảm giá để bán hàng.

Vấn đề của giảm phát:

• Người tiêu dùng chờ giá giảm nữa, không mua ngay → giảm doanh số.
• Doanh nghiệp lỗ, giảm giá tiếp → suy thoái kinh tế.
• Tỷ lệ thất nghiệp cao, người nghèo khổ.

Cả lạm phát và giảm phát đều không tốt, cần duy trì cân bằng.

Đầu tư khi xảy ra lạm phát cần làm gì?

Cách ứng phó

1. Tránh vay nợ không hiệu quả
Trong thời lạm phát, vay mượn không đầu tư sinh lời sẽ làm mất giá trị khoản nợ. Khoản vay 5 năm sau sẽ còn ít giá trị hơn do lạm phát.

2. Lập kế hoạch đầu tư hợp lý

• Gửi tiết kiệm lãi thấp hơn lạm phát → mất giá.
• Đầu tư cổ phiếu / quỹ / bất động sản → lợi nhuận cao hơn.

3. Đầu tư vào tài sản ổn định

Vàng

• Giá biến động theo lạm phát.
• Khi lạm phát cao, vàng tăng giá.
• Dài hạn an toàn, không mất giá trị.

Cổ phiếu nhóm hưởng lợi

Cổ phiếu ngân hàng

• Lãi suất tăng → chênh lệch lợi nhuận tăng.
• Nợ phải trả của khách hàng tăng → lợi nhuận cao.

Cổ phiếu bảo hiểm

• Đầu tư vào trái phiếu có coupon thấp.
• Khi lạm phát cao, ngân hàng trung ương điều chỉnh lãi suất tăng.
• Coupon trái phiếu mới tăng → giá cổ phiếu bảo hiểm tăng.

Cổ phiếu thực phẩm

• Thực phẩm là mặt hàng thiết yếu, người tiêu dùng vẫn cần ăn.
• Có khả năng định giá cao hơn (margin).
• Trong thời lạm phát, giảm số lượng đặt hàng nhưng margin vẫn tăng.

Cổ phiếu năng lượng

• Ví dụ: PTT H1 2565 lợi nhuận ròng 64,419 triệu baht, tăng 12.7%.
• Do giá dầu cao, doanh thu tăng.

Trái phiếu không bị ảnh hưởng lạm phát

• Floating Rate Bond → lãi điều chỉnh theo lãi suất chuẩn.
• Inflation Linked Bond → coupon điều chỉnh theo lạm phát.
• Nên xem xét xếp hạng tín nhiệm trước khi mua.

Quỹ bất động sản

• Thu nhập cho thuê theo tỷ lệ lạm phát.
• Không biến động theo thị trường chứng khoán.
• Đầu tư dài hạn.

Theo dõi dữ liệu

Hàng tháng, Bộ Thương mại thu thập dữ liệu giá của 430 mặt hàng, tính thành Chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Nếu CPI tăng YoY trên 3-4%, cần cảnh giác lạm phát. Nếu vượt quá 10%, gọi là Siêu lạm phát, nguy hiểm.

Tóm lại

Lạm phát là trạng thái tự nhiên của kinh tế, lên xuống theo chu kỳ. Nhưng nếu lạm phát vượt quá mức, (Hyper Inflation) sẽ trở thành khủng hoảng.

Ý nghĩa:

• Lạm phát vừa phải tốt, giúp kinh tế phát triển.
• Lạm phát quá mạnh gây nghèo đói, doanh nghiệp đình trệ.
• Giảm phát còn tồi tệ hơn, đẩy kinh tế xuống dốc.

Cách thích nghi:

• Đầu tư vào tài sản sinh lợi cao.
• Chọn cổ phiếu hưởng lợi trong tình hình.
• Theo dõi CPI liên tục.
• Tránh vay nợ không cần thiết.

Nhà đầu tư cần hiểu rõ lạm phát để không bị mất tiền và tận dụng cơ hội từ nó.